ZAMONAMIZ YOSHLARIMIZNING OGʻZAKI NUTQIDA SOʻZ BOYLIGINING KAMAYISH SABABLARI VA NUTQNI OʻSTIRISH USULLARI

Аннотация

В статье рассматриваются нарушения, возникающие в устной речи учащихся, причины потери словарного запаса и методы выявления проблем. В какой степени учащиеся обеспечены социальными сетями и социальной информацией? Кроме того, направления развития речи перечислены по порядку в вопросах развития речи. Ключевые слова: Устная речь, правило, социальная сфера, общество, произношение, опыт. Nutq - ma’lum qoidalar asosida yaratilgan til tuzilmalari orqali odamlar oʻrtasidagi tarixan shakllangan muloqot shakli. Hisoblash jarayoni, bir tomondan, til (nutq) vositalari bilan fikrni bayon qilish va shakllantirishni, ikkinchi tomondan, til tuzilmalarini idrok etish va ularni tushunishni oʻz ichiga oladi. Nutq ogʻzaki muloqot hisoblanadi. Nutq psixolingvistik jarayon boʻlib, inson tillari mavjudligining ogʻzaki shaklidir. Insonning oʻtmishda ham, hozirgi paytda ham umuminsoniy tajribasidan foydalanishga imkon bergan eng muhim yutugʻi mehnat faoliyati asosida rivojlangan nutq aloqasi edi. Nutq harakatdagi tildir. Til - bu soʻzlarni ularning ma’nolari va sintaksisi bilan oʻz ichiga olgan belgilar tizimi - jumlalardan tuziladigan qoidalar https://scientific-jl.com 2 7 9 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali toʻplami. Nutq, bevosita til bilan bogʻliq boʻlgan jarayon. Shu nuqtayi nazardan tilning quyidagi asosiy funksiyalari ajralib turadi: - ijtimoiy-tarixiy tajribaning mavjudligi, uzatilishi va oʻzlashtirilishi vositasi; - aloqa vositalari (aloqa). I.P.Pavlov ta’kidlaganidek, faqat nutq faoliyati odamga voqelikni mavhumlash va umumlashtirish imkoniyatini beradi, bu esa inson tafakkurining oʻziga xos xususiyati hisoblanadi. Bugungi globallashuv davrida til – har bir xalqning maʼnaviy boyligi, milliy o‘zligini ifodalovchi asosiy vosita sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, yosh avlodning og‘zaki nutq boyligi jamiyat madaniyatining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Ammo afsuski, so‘nggi yillarda zamonaviy yoshlarning og‘zaki nutqida so‘z boyligi kamayib borayotgani kuzatilmoqda. Bu holat bevosita bir nechta ijtimoiy, madaniy va texnologik omillar bilan bog‘liq. Avvalo, bugungi yoshlar orasida kitobxonlik madaniyatining pasaygani sezilarli darajada ta’sir qilmoqda. Badiiy va ilmiy adabiyotlarni mutolaa qilish so‘z boyligini oshirish, fikrni aniq va ravon ifoda eta olish ko‘nikmasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ammo hozirgi yoshlarning katta qismi vaqtlarini ko‘proq telefon, kompyuter va boshqa raqamli qurilmalar bilan o‘tkazmoqda. Ikkinchi muhim omil – ijtimoiy tarmoqlarning ta’siridir. Yoshlar orasida ommalashgan ijtimoiy tarmoqlarda qisqa, sodda, ko‘pincha adabiy me’yorlarga zid bo‘lgan jumlalar ishlatiladi. Bu esa ularning nutqida so‘zlarning xilma-xilligi yo‘qolib borishiga olib keladi. Bundan tashqari, ingliz tilidan yoki boshqa xorijiy tillardan kirib kelgan so‘zlarning ko‘p ishlatilishi ham ona tilidagi boy so‘zlarni siqib chiqaradi. Shuningdek, maktab va oliy taʼlim muassasalarida og‘zaki nutqni rivojlantirishga yetarlicha e’tibor berilmayotgani ham muammo hisoblanadi. Dars jarayonlarida asosan yozma ishlar baholanadi, og‘zaki muloqotga esa ikkinchi darajali vazifa sifatida qaraladi. Bu esa yoshlarning o‘z fikrini erkin, aniq va to‘g‘ri ifodalash qobiliyatini sustlashtiradi. Ommaviy axborot vositalari, televideniye va internetda keng tarqalgan ommaviy madaniyat ham yoshlar nutqiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Chunki bu platformalarda ko‘pincha sodda, ba’zida esa nuqtai nazardan yiroq, qoloq uslubdagi nutqlar tarqatiladi. Natijada yoshlar boy va ifodali nutqni emas, balki soddalashtirilgan, hatto lo‘nda bo‘lsa-da mazmunsiz iboralarni ko‘proq qo‘llashga odatlanadi. Zamonamiz yoshlarining og‘zaki nutqida so‘z boyligining kamayishiga ko‘plab omillar sabab bo‘lmoqda. Bu esa tilimiz boyligining yo‘qolishiga, milliy o‘zligimizga putur yetkazishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, ta’lim tizimida, oilada va jamiyatda yoshlarning og‘zaki nutqini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish, ularni kitobxonlikka, sof va boy tilni qadrlashga undash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Lekin shu nutqni o‘stirishning ham bir qancha usullari mavjud. Agar oʻquvchi va uning tildan bajargan ishlari koʻzda tutilsa, nutq oʻstirish deganda tilni har https://scientific-jl.com 2 8 0 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali tomonlama (talaffuzi, lugʻati, sintaktik qurilishini, bogʻlanishli nutqni) faol amaliy oʻzlashtirish tushuniladi. Agar oʻqituvchi koʻzda tutilsa, nutq oʻstirish deganda, oʻquvchilarning tilning talaffuzi, lugʻati, sintaktik qurilishi va bogʻlanishli nutqni faol egallashlariga yordam beradigan metod va usullarni qoʻllash tushuniladi. Shuning uchun ham Milliy oʻquv dasturiga koʻra oʻquvchilarda nutqiy kompetensiyani shakllantirishga e’tibor beriladi va sinflar kesimida amalga oshiriladi. Nutq faoliyati uchun, shuningdek, oʻquvchilar nutqini oʻstirish uchun bir necha shartga rioya qilish zarur: 1. Kishi