“MEHNAT MUHOFAZASINING QONUNLARI VA QOIDALARI”

Аннотация

В данной статье рассматриваются правовые основы охраны труда, анализируются законы и нормативные акты, направленные на обеспечение безопасных условий труда. Также освещается ответственность работодателей и работников за соблюдение норм охраны труда, важность формирования культуры труда и эффективных механизмов контроля. Ключевые слова: охрана труда, безопасность труда, законодательство, ответственность, контроль, культура труда Annotation: This article explores the legal foundations of labor protection and analyzes the laws and regulatory documents aimed at ensuring safe working conditions. It also highlights the responsibilities of employers and employees in maintaining labor safety standards, the role of labor culture, and the importance of effective control mechanisms. Keywords: labor protection, occupational safety, legislation, responsibility, control, labor culture Mehnat muhofazasi – bu har bir insonning sog‘lom va xavfsiz mehnat sharoitlarida ishlash huquqini ta’minlovchi muhim ijtimoiy-iqtisodiy tizimdir. Ushbu tizim mehnatkashlarning hayoti va salomatligini ishlab chiqarish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar va noxush holatlardan himoya qilishga yo‘naltirilgan qonunlar, qoidalar, me’yoriy hujjatlar va tashkiliy-amaliy tadbirlar majmuasidir. Huquqiy asoslar O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida (2016-yilgi tahrir) mehnat muhofazasi bo‘yicha alohida bob ajratilgan bo‘lib, unda xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish, texnik va sanitariya talablari, xodimlarning huquqlari va ish beruvchining https://scientific-jl.com 2 8 4 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali majburiyatlari batafsil yoritilgan. Ayniqsa, 2022-yil 1-apreldan kuchga kirgan yangi Mehnat kodeksi xavfsizlik bo‘yicha zamonaviy yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Unga ko‘ra, har bir ish beruvchi xodim uchun xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish, ularni individual himoya vositalari bilan ta’minlash, vaqti-vaqti bilan tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish majburiyatiga egadir. Bundan tashqari, "Mehnat muhofazasi to‘g‘risida"gi qonun (1993-yilda qabul qilingan, 2014-yilda qayta ko‘rib chiqilgan) ishchi-xizmatchilarning hayoti va sog‘lig‘ini saqlash bo‘yicha davlat kafolatlarini belgilaydi. Ushbu qonun ishlab chiqarishdagi avariya va baxtsiz hodisalarni kamaytirish, texnik va sanitariya normalariga rioya etilishini nazorat qilish mexanizmlarini yaratishga xizmat qiladi. Statistika va real holat Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda 800 dan ortiq ishlab chiqarish korxonasida mehnat xavfsizligiga oid qonun buzilish holatlari aniqlangan. Eng ko‘p buzilishlar qurilish, konchilik va kimyo sanoatida kuzatilgan. Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tomonidan o‘tkazilgan tekshiruvlarga ko‘ra, bu sohalarda xavfsizlik texnikasi bo‘yicha muntazam o‘qituvlar o‘tkazilmagani, individual himoya vositalari yetarli emasligi va ishlab chiqarish uskunalarining yaroqsizligi asosiy muammolardan biri sifatida ko‘rsatilgan. 2022-yilning sentabr oyida Navoiy viloyatidagi yirik kon kompaniyasida sodir bo‘lgan baxtsiz hodisa (portlash oqibatida 3 ishchi halok bo‘lgan) mehnat muhofazasi tizimidagi bo‘shliqlarni yana bir bor ko‘rsatdi. Sud tergovi jarayonida ma’lum bo‘lishicha, xavfsizlik texnikasi bo‘yicha ko‘rsatmalar muntazam buzilgan, nazorat qiluvchi mutaxassislar yetarli bo‘lmagan. Ish beruvchining javobgarligi Ish beruvchining mehnat muhofazasi bo‘yicha majburiyatlari qonunchilikda qat’iy belgilangan. Ular quyidagilardan iborat: Xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlash; Ishchilarga texnika xavfsizligi bo‘yicha instrukta joriy qilish; Ishlab chiqarish jarayonida xavf-xatarlarni baholash va ularni minimallashtirish choralarini ko‘rish; Individual va kollektif himoya vositalari bilan ta’minlash. Agar ish beruvchi ushbu majburiyatlarni bajarmasa, u ma’muriy, fuqaroviy va jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin. 2023-yil davomida 214 ta holatda ish beruvchilarga nisbatan jarima chorasi qo‘llanilgan, 11 ta holatda esa sud orqali jinoiy ish qo‘zg‘atilgan. Mehnat madaniyati va nazorat mexanizmlari Mehnat muhofazasi faqat qonunchilikni bilish bilangina cheklanmaydi. U kengroq — mehnat madaniyatini shakllantirishni ham talab etadi. Xodimlar o‘z ish https://scientific-jl.com 2 8 5 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali joylarida xavfsizlik texnikasiga e’tiborli bo‘lishi, favqulodda vaziyatlarda o‘zini tutish qoidalarini bilishi va bu boradagi bilimlarini doimiy ravishda yangilab borishi kerak. Hozirda O‘zbekiston korxonalarida “Ichki nazorat” tizimini joriy etish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Bu tizim har bir bo‘limda mehnat xavfsizligi uchun mas’ul shaxslar tayinlash, haftalik monitoring, va aniqlangan kamchiliklar bo‘yicha tezkor choralar ko‘rishni o‘z ichiga oladi. Mehnat muhofazasi – bu nafaqat huquqiy me’yor, balki har bir insonning salomatligi va hayotiga bevosita aloqador omil hisoblanadi. O‘zbekistonda ushb