BIOLOGIYA. HOZIRGI ZAMON BIOSFERASI.

Аннотация

Mazkur ishda hozirgi zamon biosferasining tuzilishi, tarkibi va unda kechayotgan biologik jarayonlar haqida umumiy tushuncha berilgan. Biosfera — Yerda hayot mavjud bo‘lgan yagona qobiq bo‘lib, u atmosfera, gidrosfera va litosferaning bir qismini qamrab oladi. Ishda biosferaning barqarorligi, tirik organizmlarning undagi roli, inson faoliyatining salbiy ta’siri va global ekologik muammolar ham yoritilgan. Shuningdek, barqaror rivojlanish va biosferani muhofaza qilish yo‘llari haqida fikr yuritilgan. Kalit so‘zlar:biosfera, ekologik tizim, barqaror rivojlanish, global muammolar, antropogen ta’sir, tirik organizmlar, ekologik muvozanat, biologik xilma-xillik Biosfera — bu Yer yuzasida hayot mavjud bo‘lgan yagona qobiq bo‘lib, u atmosfera, gidrosfera va litosferaning yuqori qatlamlarini o‘z ichiga oladi. Biosferada turli xil organizmlar yashaydi, ular o‘zaro va atrof-muhit bilan doimiy aloqada bo‘ladi. Hozirgi zamon biosferasi murakkab, muvozanatli va barqaror tizim bo‘lib, unda energiya aylanishi, moddalar almashinuvi va biologik xilma-xillik doimiy kechadi. Ammo inson faoliyatining kuchayishi biosferaning tabiiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu mavzuda biosferaning bugungi holati, undagi muvozanat, insonning roli va ekologik muammolar haqida tahliliy fikr yuritiladi. Biosfera – bu tirik organizmlar yashaydigan yer shari qobig‘i bo‘lib, uchta asosiy tarkibiy qismdan iborat:  Atmosfera (havo qobig‘i) – hayot uchun zarur kislorod, karbonat angidrid va azot manbai hisoblanadi.  Gidrosfera (suv qobig‘i) – okeanlar, dengizlar, ko‘llar, daryolar va yer osti suvlari kiradi. Bu muhitda ko‘plab suv organizmlari yashaydi.  Litosferaning yuqori qatlami (quruqlik) – tuproqda turli xil hayvonlar, o‘simliklar va mikroorganizmlar mavjud. Biosferadagi biologik xilma-xillik. Hozirgi zamon biosferasi millionlab turdagi organizmlarni o‘z ichiga oladi. Bu xilma-xillik biosferaning barqaror ishlashini ta’minlaydi. Har bir turning ekotizimdagi o‘rni bor: ba’zilar ishlab chiqaruvchi (masalan, o‘simliklar), boshqalari iste’molchi yoki parchalovchi (bakteriyalar va zamburug‘lar) sifatida ishtirok etadi. Biogeokimyoviy aylanishlar. Biosferada moddalarning uzluksiz aylanishi yuz beradi:  Uglerod aylanishi – fotosintez va nafas olish orqali; https://scientific-jl.com 3 5 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali  Azot aylanishi – azot fiksatsiyasi, nitrifikatsiya va denitrifikatsiya jarayonlari orqali;  Suv aylanishi – bug‘lanish, yog‘inlar va yer osti suv harakati orqali. Bu aylanishlar biosferaning barqarorligini saqlashga xizmat qiladi. Antropogen omillar va biosferaga tahdidlar. Hozirgi zamon biosferasiga eng katta tahdid inson faoliyati bilan bog‘liq:  Atmosferaning ifloslanishi (issiqxona gazlari, chang, toksik moddalar);  O‘rmonlarning kesilishi va biologik xilma-xillikning kamayishi;  Suv havzalarining ifloslanishi;  Yer resurslarining haddan tashqari ekspluatatsiyasi. Bunday omillar biosferaning tabiiy muvozanatini buzadi va ekologik inqirozlarga olib keladi. Biosferaning barqarorligini ta'minlovchi omillar. Biosfera o‘z-o‘zini tiklay olish, muvozanatni saqlab qolish xususiyatiga ega. Buning uchun quyidagi omillar muhim hisoblanadi:  Biologik xilma-xillik – turli organizmlarning mavjudligi ekotizimni bardavom qiladi;  Modda va energiya aylanishining uzluksizligi – oziq zanjirlari va trofik darajalar orqali modda harakati ta’minlanadi;  Tirik organizmlarning o‘zaro ta’siri – simbioz, parazitizm, yirtqichlik kabi aloqalar ekotizimda muvozanatni yaratadi. Barqaror rivojlanish. Bugungi kunda biosferani asrash uchun ekologik bilim va ong zarur. Insoniyat:Tabiiy resurslardan oqilona foydalanishi, atmosfera, suv va tuproqni ifloslantirmasligi, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini qo‘llab- quvvatlashi, o‘rmonlarni tiklashi va noyob turlarni muhofaza qilishi lozim. Bu choralar biosferani uzoq muddatli rivojlanish yo‘lida barqaror saqlashga yordam beradi. Global ekologik muammolar. Hozirgi zamonda biosferaning izdan chiqishiga olib kelayotgan global muammolar quyidagilardir:Global isish va iqlim o‘zgarishi, Ozon qatlamining yemirilishi, Biologik xilma-xillikning kamayishi, Tuproq degradatsiyasi, Chuqur ekologik inqirozlar (masalan, cho‘llanish, suv tanqisligi). Bu muammolarni hal qilishda xalqaro hamkorlik va har bir insonning ekologik javobgarligi muhim ahamiyatga ega. Xulosa Biosfera — bu yer yuzida hayot mavjud bo‘lishining asosi bo‘lgan yagona tabiiy qobiqdir. Unda barcha tirik organizmlar o‘zaro va atrof-muhit bilan chambarchas bog‘langan holda yashaydi. Hozirgi zamon biosferasi murakkab va muvozanatli tizim bo‘lib, biologik xilma-xillik, modda aylanishi va ekologik muvozanat asosida faoliyat https://scientific-jl.com 3 6 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali yuritadi. Inson faoliyatining kuchayishi biosferaga jiddiy tahdid solmoqda. Shuning uchun uni asrash, ekologik muvozanatni saqlash va barqa