GIPERTONIYA KASALLIGINING PAYDO BO`LISH SABABLARI

Аннотация

Гипертония — это хроническое заболевание, характеризующееся стойким повышением артериального давления. Причинами её развития могут быть наследственная предрасположенность, неправильное питание, избыточное потребление соли, недостаток физической активности, ожирение, стресс и вредные привычки (курение, употребление алкоголя). Кроме того, гипертония может быть следствием заболеваний почек, сердца или эндокринной системы. Раннее выявление и контроль гипертонии играют важную роль в профилактике инфарктов и инсультов. Ключевые слова: гипертония, артериальное давление, наследственные факторы, потребление соли, гиподинамия, ожирение, стресс, курение, сердечный приступ, инсульт Annotation: Hypertension is a chronic condition characterized by persistently elevated blood pressure. Its development is influenced by various factors such as genetic predisposition, unhealthy diet (especially excessive salt intake), physical inactivity, obesity, stress and harmful habits like smoking and alcohol consumption. Additionally, hypertension may result from underlying conditions such as kidney disease, heart disorders, or endocrine system imbalances. Early detection and regular monitoring of hypertension are essential in preventing heart attacks and strokes. Keywords: hypertension, blood pressure, genetic factors, salt intake, physical inactivity, obesity, stress, smoking, heart attack, stroke. Zamonaviy jamiyatda sog`liqni saqlash muammolari orasida yurak-qon tomir kasalliklari yetakchi o`rinni egallamoqda. Ayniqsa, gipertoniya kasalligi- ya`ni arterial qon bosimining doimiy ravishda yuqori bo`lishi-jahon bo`ylab millionlab insonlarning https://scientific-jl.com 6 2 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali salomatligiga tahdid solmoqda. Bu kasallik asta-sekin rivojlanib, yurak, miya, buyrak kabi muhim a`zolarga zarar yetkazishi mumkin. Maqolada gipertoniyaning paydo bo`lishiga olib keluvchi asosiy omillar, ularning organizmga ta`siri va bu kasalliklarni oldini olish choralariga e`tibor qaratiladi. Gipertoniya chuqurroq anglash va uning sabablari bilan tanishish kasallikni erta aniqlash hamda sog`lom turmush tarzini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Gipertoniya- qon tomirlarning nerv-funksional faoliyati buzilishi natijasida kelib chiqadigan kasallikdir. Kasallik asosan 40 yoshdan kattalarda uchraydi, lekin so`nggi yillarda yoshlarda ham tez-tez kuzatilmoqda. Bu darddan ayollar ham, erkaklar ham bir xil aziyat chekishadi. Gipertoniya yurak-qon tomir tizimini kasalliklari bilan xastalangan kishilarning o`limiga sabab bo`luvchi asosiy sabablardan biri hisoblanadi. 1733-yilda S.Xels otlarda arterial bosimni qonli usulini aniqladi. K.Lyudvig bu usulni takomillashtirib, yozib oluvchi moslamalarga ulab o`ziga xos egri chiziqni yozib oldi. Birinchi tartib to`lqinlar eng ko`p bo`lib, yurak qisqarishlariga bog`liq, sistolaga to`g`ri keladi, diastolada ko`p tushadi. Yozib olingan tishchalar soni yurak urushlar soniga tog`ri kelib puls to`lqinlari deb ham ataladi. Birinchi tartib to`lqinlarini yozib olishni davom ettirilsa, u o`zgartirilganligini kuzatish mumkin. Bu ko`rsatkich nafas olganda pasayib, nafas chiqarganda ko`tariladi, ya`ni nafas olish va chiqarish bilan bog`liq. Shuning uchun ham bu to`lqinlarni nafas to`lqinlari yoki tartibdagi to`lqinlar deb ataladi. Gipertoniya kasalligining paydo bo`lish sabablari hozirgi kungacha muammo bo`lib qolmoqda. Kasallikning kelib chiqishida semizlik va kamharakat hayot tarzining o`rni katta. Semizlik-sog`liq uchun zararli bo`lishi mumkin bo`lgan ortiqcha yog` birikmalarining shakllanishi natijasidir. Kattalarda semizlik 30ga teng bo`lganda tana vazni indeksiga mos keladi. Semizlikni oldini olish gipertoniya kasalligiga odamlarning chalinish ehtimolini kamaytiradi. Kasallik rivojlanishiga ta`sir o`tkazuvchi omillardan asosiysi kamharakat turmush tarzi. Yosh o`tib brogan sari insonlarda ateroskleroz rivojlanishi mumkin, bu o`zgarish fonida qon bosimining oshishi esa vaziyatni yanada jiddiylashtirib yuboradi. Bu hayot uchun o`ta xavfli hisoblanadi, chunki toraygan qon tomirlar orqali miya, yurak, buyraklarning bir qismiga qonning bormay qolishi yoki yetarli bormasligi kuzatiladi. Agar qon tomir devorlarida tromb yoki xolesterin to`planmalari bo`lsa, ular kuchli bosim vaqtida ajralib, kapillyar qon tomirlarida tiqilib, qon o`tishiga to`sqinlik qilishi mumkin. Bu holda miokard infarkti yoki insult yuzaga keladi. 10ta har xil turmush tarziga ega bo``lgan insonlarning hayoti kuzatuv metodi yordamida tekshiriladi. Ularning 5tasi faol turmush tarzida hayot kechiradi, ortiqcha vaznga ega emas. Qolgan 5tasi esa bir necha yildan beri semizlikdan aziyat chekib kelmoqsa, kamharakat turmush tarzida hayot kechiradi. https://scientific-jl.com 6 3 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Tadqiqot natijalari shuni ko`rsatdiki, 5ta faol turmush tarzida hayot kechiruvchi kishilarda gipertoniya kasallig