SOG’LOM VA PARAZITAR KASALLIKLARDA TOLSTOLOBIK HAMDA KARP BALIQLARIDAGI QON KO’RSATKICHLARINING O’ZGARISHI

Аннотация

Changes in blood parameters of silver carp (Hypophthalmichthys molitrix) and common carp (Cyprinus carpio) were studied under healthy conditions and during parasitic infections. Hematological changes caused by parasitic impact were identified and their significance was analyzed. The study has practical importance for early diagnosis of diseases and the development of preventive measures in aquaculture. Keywords: silver carp, common carp, parasitic disease, blood parameters, hematology. Kirish: So‘nggi yillarda O‘zbekistonda va butun dunyoda akvakultura (baliqchilik) sohasi jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. Aholi sonining ortishi, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, shuningdek, sog‘lom oqsilli oziq manbalariga https://scientific-jl.com 1 1 5 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali bo‘lgan talabning oshishi baliqchilikni strategik muhim tarmoqqa aylantirmoqda. Shu bilan birga, baliqlarning salomatligi, ularning o‘sishi va mahsuldorligini ta’minlash yo‘lida ilmiy tadqiqotlar tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Akvakulturada yuqori mahsuldorlikka erishish, baliqlarning tabiiy va sun’iy sharoitdagi o‘sishini kuzatish, ularning immun tizimi, modda almashinuvi, shuningdek, kasalliklarni erta aniqlash va oldini olish bo‘yicha aniq, ishonchli ma’lumotlarga ehtiyoj katta. Ayniqsa, baliqlar qonining tarkibini o‘rganish ularning umumiy fiziologik holati, stressga chidamliligi va kasallikka qarshi kurashish salohiyatini baholashda muhim vosita hisoblanadi. Baliqlar organizmidagi fiziologik jarayonlar, ayniqsa, gematologik (qon) ko‘rsatkichlar sog‘lom va kasallikka chalingan holatlarda sezilarli darajada farq qiladi. Qon — organizmning hayotiy faoliyatini ifodalovchi eng muhim biologik suyuqliklardan biri bo‘lib, uning tarkibi, shaklli elementlari soni va sifati baliq organizmida kechayotgan ichki o‘zgarishlarning muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Parazitar kasalliklar baliqlarda eng ko‘p uchraydigan va zararli kasalliklardan bo‘lib, ular ko‘pincha yashirin shaklda rivojlanadi va erta aniqlanmasa, katta iqtisodiy yo‘qotishlarga olib keladi. Ayniqsa, protozoa (bir hujayrali parazitlar), helmintlar (qurtlar) va ektoparazitlar (tashqi parazitlar, jumladan suvo‘t parazitlari) baliqlarning qon tizimiga bevosita yoki bilvosita zarar yetkazib, gematologik ko‘rsatkichlarning o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Ushbu o‘zgarishlar esa o‘z navbatida organizmning immun javobini, kislorod tashish imkoniyatini, oziq moddalarni tashilishini va boshqa muhim funksiyalarni izdan chiqaradi. Shu nuqtai nazardan, sog‘lom va parazitar kasallikka chalingan baliqlarning qon ko‘rsatkichlarini o‘zaro solishtirish orqali organizmdagi patologik o‘zgarishlarni erta aniqlash, parazitlarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish va baliqlarning umumiy salomatligini saqlash yo‘lidagi ilmiy-amaliy asoslarni belgilash mumkin. Materiallar va uslublar: Tadqiqot ishlari 2024–2025-yillar davomida Namangan viloyatining turli hududlarida joylashgan baliqchilik xo‘jaliklarida olib borildi. Tajriba uchun akvakultura sharoitida yetishtirilayotgan va xo‘jaliklar uchun iqtisodiy jihatdan muhim hisoblangan ikki baliq turi — tolstolobik (Hypophthalmichthys molitrix) va karp (Cyprinus carpio) tanlab olindi. Har bir turning sog‘lom va parazitar kasallikka chalingan namunalarini aniqlash maqsadida ularning tashqi holati, harakatchanligi, teri va suzgichlarining holati, shuningdek, ichki a’zolari makroskopik usulda tekshirildi. Tadqiqot uchun har bir turdan sog‘lom va kasallik belgilari mavjud bo‘lgan 10 tadan namunaviy baliq tanlab olindi, jami 40 ta namunada tahlillar o‘tkazildi (20 ta tolstolobik, 20 ta karp; ularning har biridan 10 tadan sog‘lom va 10 tadan kasallangan). Baliqlarning yosh oralig‘i 1–2 yil bo‘lib, tana massasi va o‘lchamlari o‘rtacha bir xil bo‘lishiga e’tibor qaratildi. https://scientific-jl.com 1 1 6 62-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Qon namunalarini olish uchun baliqlar oldindan anesteziya (masalan, MS-222 preparati) ostida tinchlantirildi. Qon kaudal vena (quyrug‘ venasi) orqali steril shprits yordamida olinib, tarkibida antikoagulyant (EDTA) mavjud bo‘lgan maxsus probirkalarga yig‘ildi. Qon tahlili laboratoriya sharoitida quyidagi usullar yordamida o‘tkazildi: Eritrotsitlar soni – Goryaev sanash kamerasi orqali mikroskopik usulda hisoblandi. Leykotsitlar soni – ham xuddi shu usulda, maxsus bo‘yoqlar yordamida aniqlandi. Gemoglobin miqdori – Sali gemometrik usuli orqali baholandi. Gematokrit darajasi – kapillyar naychalar yordamida sentrifugadan o‘tkazish orqali aniqlandi. Leykotsitar formula – qon surtmasi tayyorlanib, Romanovskiy-Gimza usulida bo‘yab mikroskop ostida tahlil qilindi. Barcha tahlillar 2–3 martadan takroran o‘tkazildi va o‘rtacha arifmetik qiymatlar chiqarildi. Statistik ishlov berish Microsoft Excel va Statistica dasturlari yordamida amalga oshirilib, ishonchlilik darajasi P<0,05 deb belgilandi. Ushbu metodika orqal