ERKIN VOHIDOVNING "RUHLAR ISYONI" DOSTONIDA O‘ZLASHMA SO‘ZLARNING BADIIY-ESTETIK VA USLUBIY XUSUSIYATLARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются художественно-эстетические и стилистические особенности заимствованных слов, использованных в поэме Эркина Вахидова «Восстание духов». Рассматривается, как арабские, персидские, индийские и другие заимствованные слова обогащают смысловой слой текста, углубляют образы и усиливают поэтическую интонацию. Annotation This article analyzes the artistic-aesthetic and stylistic features of borrowed words used in Erkin Vohidov's poem 'Rebellion of the Spirits'. It explores how borrowings from Arabic, Persian, Hindi, and other languages enrich the content layer of the text, deepen the imagery, and enhance the poetic tone. Erkin Vohidovning “Ruhlar isyoni” dostonida ko‘plab o‘zlashma so‘zlar - arabcha, forscha, ruscha, ayrim hollarda ingliz yoki hind tilidan o‘zlashgan so‘zlar mavjud. Bu so‘zlar dostonni quyidagi jihatlar bilan badiiy-estetik boyitgan: 1. Uslubiy rang-baranglik va davr ruhibilan sayqallash. Erkin Vohidov Nazrul Islom obrazini yaratishda hind madaniyati, tarixiy shaxslar va g‘oyaviy kurashlarni yoritgan. Bu joylarda ishlatilgan o‘zlashma so‘zlar, masalan: “zulm”, “fitna”, “istibdod”, “haqiqat”, “adolat”, “mashrab”, “taqdir”, “ta'lim”, “fidoiy”, “gazeta”, “revolyutsiya” kabi so‘zlar orqali dostonning siyosiy-falsafiy ohangi kuchayadi. Ular an'anaviy turkiy so‘zlar bilan aralashib, ohangdor va falsafiy og‘irlik beradi. 2. Shaxsiy-falsafiy mazmunga urg‘u berish. Dostonning ko‘plab parchalari shoirning ichki kechinmalari, falsafiy izlanishlari, insoniyat va adolat haqidagi qarashlari bilan boyitilgan. Bu fikrlar: “muqaddas”, “ruh”, “iqbol”, “fano”, “zuhd” kabi arab-fors tilidan kirgan so‘zlar orqali chuqurroq ifodalanadi. Masalan: “Shoir yuragi https://scientific-jl.com 2 1 9 62-son_4-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali - pok tilagi, imonidir basharning…” Bu satrlarda “pok”, “tilak”, “imon” so‘zlari ma’naviy-estetik kuchga ega bo‘lib, insoniylik va e’tiqod timsoli sifatida chiqadi. 3. Obraz va syujetni kuchaytiruvchi vosita. O‘zlashma so‘zlar doston obrazlarining milliy emas, balki umuminsoniy mohiyatga ega bo‘lishiga xizmat qilgan. Masalan: “Shiva”, “Brahma”, “Krishna” - hind mifologiyasi unsurlari, “muftiy”, “imom”, “masjid”, “budda” - diniy va madaniy kontekstlar. Bu so‘zlar Nazrul Islomning xalqaro ruhdagi kurashchi obrazini yaratadi. 4. Ritm va badiiy ohang yaratish. Ba’zida o‘zlashma so‘zlar she’rning tovush ohangi va ritmini boyitadi: 1-fasl: “Shoir qalbi”dagi o‘zlashma so‘zlar tahlili 1. Arabcha va forscha so‘zlar - ruhiy-falsafiy mazmun vositasi "Tun bilan kun, O‘t bilan suv Bir-biriga zolimdir…” Bu satrda “zolim” - arabcha so‘z bo‘lib, badiiy uslubda shiddatli ichki qarama-qarshilikni ifodalaydi. Shoir tun va kunduz, issiq va sovuqni dushman sifatida ko‘rsatadi - bu orqali inson qalbining ziddiyatli holati tasvirlanadi. "Sobir inson yuragida Qat'iyatki barqaror, Kosa yanglig‘ Sabr tagida Otash yanglig‘ Isyon bor”. Bu yerda “sobir”, “qat’iyat”, “barqaror”, “sabr”, “isyon” kabi o‘zlashma so‘zlar she’rga falsafiy qatlam qo‘shadi. Ular insonning ichki chidami, sabr-toqati va oxir-oqibat portlashi, ya’ni “isyon” ni ta’sirchan ko‘rsatishga xizmat qilmoqda. “Yaralishdan, , Iste'dodning - Tabiati - isyondir”. Bu yerda “iste’dod” (arabcha) va “isyon” (arabcha) so‘zlari metafora darajasiga ko‘tarilgan. Ular orqali shoir iste’dodli inson tabiatida isyon, ya’ni o‘zgarishga, adolatga, erkinlikka intilish borligini, bu ichki harakat kuchini ma’naviy bir kuch sifatida talqin qilmoqda. O‘zlashma so‘zlar turkiy so‘zlar bilan uyg‘unlikda ishlatilgani sababli matn og‘irlashmaydi, aksincha, she’riy ohangni boyitadi: “Shoir yurak - Pok tilagi, Imonidir basharning”. “Tilak”, “imon”, “bashar” - bu so‘zlar ham fonetik, ham semantik jihatdan uyg‘un. Shoir qalbining pokligi, bashariyat uchun ishonch, e’tiqod va ma’naviyat manbai ekanligini anglatadi. 1-faslda ko‘p ishlatilgan arabcha-forscha so‘zlar shoirning o‘zlikni anglash, haqiqatni izlash va xalq dardiga o‘rtoq bo‘lish yo‘lidagi iztiroblarini bayon etishda falsafiy asos vazifasini bajaradi. https://scientific-jl.com 2 2 0 62-son_4-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali 2-fasl: “G‘alayon”dagi o‘zlashma so‘zlar tahlili 1. Ijtimoiy-siyosiy mazmunga xizmat qiluvchi o‘zlashma so‘zlar. Bu fasl Hindistondagi diniy ziddiyatlar - hindular va musulmonlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar, milliy istiqlol kurashi haqida. Shu sababli ko‘plab arabcha-forscha-din asosli o‘zlashma so‘zlar ijtimoiy-siyosiy ma’noni kuchaytiradi: “G‘azot dedi musulmon Brahmanlar dovul qoqdi, Fatvo berdi imomlar...” Bu yerda: “g‘azot” - arabcha, jihod ma’nosida; diniy urushga ishora. “Fatvo”, “imom” - islomiy diniy so‘zlar bo‘lib, diniy yetakchilar ta’sirini ifodalaydi. “Brahman” - hind diniga oid so‘z. Bular voqealarning diniy zaminini ko‘rsatadi va dostonning diniy-siyosiy kontekstini mustahkamlaydi. 2. Estetik kontrast va metaforik kuch. “Ganga oqar ko‘z yosh bo‘lib, Jamuna li