YURAK QON TOMIR TIZIMINING YOSHGA BOG’LIQ RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA KARDIOVASKULYAR KASALLIKLAR PROFILAKTIKASI

Аннотация

Ushbu maqola yurak-qon tomir tizimining turli yosh davrlaridagi rivojlanish bosqichlarini, uning anatomik va fiziologik xususiyatlarini, shuningdek, yurak-qon tomir kasalliklari (YQK) xavfini oshiruvchi omillarni va ularning profilaktikasi usullarini batafsil bayon qiladi. Maqolada bolalikdan qarilikgacha bo'lgan davrlarda yurak-qon tomir tizimining o'zgarishlari, YQK ning rivojlanishiga yoshning ta'siri va sog'lom yurak-qon tomir tizimini saqlash uchun zarur bo'lgan profilaktik choralar, shu jumladan to'g'ri ovqatlanish, jismoniy faollik va yomon odatlardan voz kechish kabi masalalar ko'rib chiqiladi. Kalit so'zlar: yurak-qon tomir tizimi, rivojlanish, yoshga bog'liq o'zgarishlar, kardiovaskulyar kasalliklar, profilaktika, xavf omillari, sog'lom turmush tarzi, yurak, qon tomirlari, gipertenziya, ateroskleroz. Yurak-qon tomir tizimi inson organizmining eng muhim tizimlaridan biri bo'lib, organizmning barcha a'zolari va to'qimalarini qon bilan ta'minlashni ta'minlaydi. Uning rivojlanishi tug'ilishdan boshlab qarilik davrigacha davom etadi va har bir yosh bosqichida o'ziga xos xususiyatlarga ega. Yurak-qon tomir kasalliklari (YQK) dunyo bo'ylab o'limning asosiy sabablaridan biri hisoblanadi va ularning oldini olish uchun erta yoshdan boshlab sog'lom turmush tarzini olib borish juda muhimdir. Ushbu maqola yurak-qon tomir tizimining yoshga bog'liq rivojlanish bosqichlarini va YQK profilaktikasi usullarini batafsil o'rganishga bag'ishlangan. Har qanday organizm ma’lum darajadagi yashash sharoitiga muhtojlik sezadi. Bu sharoitlar organizmning evolutsion rivojlanish davridagi o'zlari moslashgan muhitga moslashishini ta'minlaydi.Odamlar organizmining hujayralari va to'qimalari uchun ichki muhit b o iib qon. limfa, to'qim alararo suyuqliklar va likvor (orqa miya suyuqligi)hisoblanadi. Odamlar organizmining ayrim hujayralari va to'qim alar guruhi o'zlarini o ‘rab turuvchi muhitga juda sezuvchan bo'ladi. Butun organizm to’yingach chiday oladigan muhitning o'zgarish chegarasi ayrim hujayralarnikiga nisbatan ancha keng. Organizmda ularning hujayralarining faoliyatini taininlovchi muhitning doimiyligini https://scientific-jl.com 1 0 6 62-son_4-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali ta'm inlovchi rnaxsus moslanishlar mavjud. Ichki muhitda hayot sharoitlarining doimiyligini saqlanishi gomeostaz deb ataladi. Organizmda qon bosimi, tana harorati, qonning osmotik bosimi va to'qim alararo suyuqliklar, ularda saqlanuvchi oqsillar va qand, kaliy, natriy, kalsiy va xlor ionlari va boshqalar nisbatan o'zgarmas darajada ushlab turiladi.Gomeostazning taininlanishida muhim rolni asab tizimi o'ynaydi. Ta'm inlash reaksiyasida vegetativ asab tizimining gipofiz tizimi - buyrakusti bezlari, gipotalamus va asab hamda endokrin tizimlarning boshqa hosilalarini ishtirok etishi ko‘rsatib berilgan.Ichki muhitning doimiyligi nafas olish, qon aylanishi, ovqat hazmi,ajratish a’zolarining tinimsiz ishi bilan ta'm inlanadi.Buni misollar bilan tushuntirishga harakat qilamiz. Yuqori darajada rivojlangan havvonlar va odamlar qonining faol reaksiyasining(pH) o’lcchami organizmda pH ko'lam ining o'zgartirishi mumkin Bo’lgan sut, fosfor, pirouzum va boshqa kislotalar hosil bo’lishiga qaramasdan 7,32-7,35 chegarasidan chiqmaydi. Qonning faol reaksiyasining o'lcham i qanday boshqariladi?Almashinuvning kislotali mahsulotlari katta miqdorda qonga tushganida, avvalo, qonning bufer tizimlari (karbonatli tizim, qon oqsillari, gemoglobin) qo’shiladi. pH ning koisatkichlarini doimiyligini ta"minlovchi moddalar aralashmasi bufer tizimlar deb ataladi. Bular orasida eng muhimi ko'm ir kislotasi va gidrokarbonatdan iborat karbonatli tizim hisoblanadi. Odam jismoniy ish bajarganida hujayralardan qonga jiddiy darajada hosil boluvchi sut kislotasi tushadi va gidrokarbonatdagi natriy va kaliy ionlarini siqib chiqaradi: natijada sut kislotasining tuzlari va erkin k o in ir kislotasi hosil bo'ladi. uning ortiqcha qismi esa o'pka orqali tashqariga chiqariladi. Xemoretseptorlardan olingan impulslar hisobiga nafas tizimi, ayiruv a'zolari faoliyatini o'zgartiradi. qonning oqish tezligi o'zgaradi va h. k. Natijada almashinuvning kislotali mahsulotlari organizmdan chiqariladi va amalda pH ning o'lcham i doimiy holdaqoladi. Kuchli jism oniy ish bajarganda, ishlavotgan a'zolar tomirlarining kengayishi yuz beradi, qon oqimiga qon depolaridan qo'shimcha miqdordagi qon tushadi. ishlavotgan a'zolar uchun zarur bo’lgan glukozani jigardan chiqarilishi ortadi.Lekin gomeostatik reaksiyalar m a iu m chegaraga ega. Bu chegaradan jiddiy darajada og'ish turli og'ir kasalliklarga olib keladi,ayrim vaqtlarda esa organizmni o’limga ham olib kelishi mumkin. Qonning ahamiyati. Hujayralar uchun haqiqiy ichki muhit bo’lib to'qim alararo suyuqlik hisoblanadi: ular barcha hujayralarni oqib o'tadi. Qon, qon tomirlarida bo’lib organizmning ko'p hujayralari bilan to 'g 'rid a n to ‘g'ri tutaslnuaydi. Lekin tinimsiz ravishda qon tomirlari bo'ylab harakat qi