RUS TILIDA SODDA VA MURAKKAB GAP SINTAKSISI

Аннотация

В статье рассматриваются синтаксические особенности простых и сложных предложений в русском языке. Освещены грамматические основы, структуры предложений, их типы и способы соединения. В статье также проводится сравнительный анализ синтаксиса русского и узбекского языков. Материал будет полезен студентам-лингвистам и тем, кто изучает русский язык. https://scientific-jl.com 8 0 62-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Ключевые слова: Синтаксис, предложение, основа, союз, анализ, сравнение, сложное предложение, простое предложение 1. Sodda gapning sintaktik xususiyatlari 1. Sodda gapning sintaktik tuzilmasi (kengaytirilgan va to‘g‘rilangan) Sodda gap — bitta grammatik asosga ega bo‘lgan mustaqil gapdir. U odatda ega va kesimdan iborat bo‘ladi, lekin ayrim hollarda bir bo‘lakli gap sifatida ham uchraydi. Sodda gaplar grammatik tuzilmasi, maqsadi va tarkibiy bo‘laklari jihatidan turlicha bo‘lishi mumkin. Grammatik tuzilishiga ko‘ra: 1. Ikki bo‘lakli gap – ega va kesimdan iborat: Masalan: Talaba dars o‘qiyapti. 2. Bir bo‘lakli gap – faqat kesimdan iborat:Masalan: Kech qoldim. 3. Teng bo‘lakli gap – bir xil vazifani bajaruvchi bo‘laklar bog‘lovchilar orqali bog‘lanadi: Masalan: Ota-onam va ukam sayrga chiqdi. 4. Qo‘shimcha bo‘lakli gap – to‘ldiruvchi, aniqlovchi yoki hol bilan kengaytiriladi:Masalan: Talaba ertalab kutubxonada dars tayyorlayapti. Gap maqsadiga ko‘ra: 1. Darak gap – voqea, hodisa yoki harakat haqida xabar beradi:Masalan: Bugun dars kech boshlandi. 2. So‘roq gap – savol berish uchun ishlatiladi:Masalan: Bugun dars bo‘ladimi? 3. Buyruq gap – buyruq, iltimos, taklif yoki ko‘rsatma bildiradi:Masalan: Derazani och! 4. Istak gap – istak, niyat, tilak bildiradi:Masalan: Koshki edi u ham kelganida... Bu tasnif o‘zbek tilida grammatik ma’noni chuqur anglashga xizmat qiladi. Rus tilida ham shunga o‘xshash maqsadli gap turlari mavjud bo‘lib, ularning ifodalanish usullari farq qiladi. Qiyosiy misollar (rus va o‘zbek tillarida): Он придёт завтра. – U ertaga keladi. (Darak gap) Ты придёшь завтра? – Ertaga kelasizmi? (So‘roq gap) Закрой окно! – Derazani yop! (Buyruq gap) Хотелось бы поехать в отпуск. – Ta’tilga ketgim keladi. (Istak gap) Sodda gaplarning sintaktik tuzilmasi, bo‘laklari va maqsadi har ikki tilda gapning uslubiy va mantiqiy tuzilishini belgilaydi. 2. Murakkab gapning sintaktik tuzilmasi Murakkab gap – ikki yoki undan ortiq grammatik asosga ega bo‘lgan gapdir. Rus tilida murakkab gaplar uch asosiy turga bo‘linadi: 1. Teng bog‘langan murakkab gaplar (Сложносочинённые предложения) – grammatik asoslari teng huquqli bo‘lib, ular o‘zaro bog‘lovchilar: и, но, а, или orqali bog‘lanadi. Har bir bo‘lak mustaqil mazmunga ega bo‘ladi. https://scientific-jl.com 8 1 62-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Masalan: Я пришёл домой, и мама открыла дверь. (Men uyga keldim va onam eshikni ochdi.) 2. Ergash gapli murakkab gaplar (Сложноподчинённые предложения) – bitta bosh gap va unga ergashuvchi ergash gapdan iborat bo‘ladi. Ergash gap bosh gapdagi ma’noni to‘ldiradi yoki izohlaydi. Ular ‘когда’, ‘если’, ‘потому что’, ‘хотя’ kabi ergashtiruvchi bog‘lovchilar bilan bog‘lanadi. Masalan: Когда я пришёл домой, мама уже спала. (Uyga kelganimda, onam allaqachon uxlab yotardi.) 3. Bog‘lovchisiz murakkab gaplar (Бессоюзные сложные предложения) – grammatik asoslar orasida bog‘lovchi ishlatilmaydi. Gaplar ohang, pauza yoki tinish belgisi orqali bir-biriga bog‘lanadi. Masalan: Я увидел свет — кто-то пришёл. (Men yorug‘likni ko‘rdim — kimdir kelgan edi.) Ushbu murakkab gap turlarining har biri o‘zbek tilida ham mavjud. Farqli jihati shundaki, rus tilida ergash gaplar ko‘proq maxsus bog‘lovchilar bilan ifodalansa, o‘zbek tilida ergashuv ko‘proq kesimlarning shakli, zamon yoki harakat ma’nosi orqali ifodalanadi. Bog‘lovchisiz gaplar rus tilida keng qo‘llanadi, o‘zbek tilida esa kamroq ishlatiladi. Bu sintaktik tuzilmalarni to‘g‘ri tahlil qilish tarjima va til o‘rganishda muhimdir. 3. Qiyosiy tahlil: rus va o‘zbek tillari Rus va o‘zbek tillarida gap tuzilmasi o‘xshash bo‘lsa-da, ularning so‘z tartibi, ergash gaplar bog‘lanishi va tinish belgilaridan foydalanishida farqlar mavjud. Rus tilida ergash gaplar odatda bog‘lovchilar yordamida, o‘zbek tilida esa harakat zamoni, shart yoki maqsad ko‘rsatkichi orqali ifodalanadi. 4. Gap bo‘laklari va ularning roli sintaksisda Rus tilidagi gapda asosiy bo‘laklar: ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol. Masalan: 'Студент читает книгу в библиотеке.' O‘zbekchasi: 'Talaba kutubxonada kitob o‘qiyapti.' Har ikki tilda ham sintaktik ro‘llar mos keladi, ammo so‘z tartibida farqlar mavjud. 5. Sintaktik vositalar: bog‘lovchilar va bog‘lovchisiz aloqalar Rus tilida murakkab gaplar bog‘lovchi so‘zlar (и, но, потому что) yordamida bog‘lanadi. O‘zbek tilida esa (va, lekin, chunki) kabi bog‘lovchilar mavjud. Bog‘lovchisiz gaplar rus tilida tinish belgilar yordamida, o‘zbek tilida esa kesimlar