O‘ZBEK VA RUS TILLARIDA SON SO‘Z TURKUMINING QIYOSIY O‘RGANILISHI

Аннотация

This article presents a comparative study of numeral word classes in Uzbek and Russian languages. It analyzes the types, grammatical features, similarities, and differences of numerals in both languages. The paper also discusses the significance of numerals in modern life, especially in digital technologies and scientific fields. The importance of understanding numerals when learning a language is also emphasized. The article is based on a linguistic comparative analysis and has practical value. Keywords: Uzbek language, Russian language, numeral word class, comparative analysis, grammar, digital technologies, linguistics. Аннотация: В данной статье представлен сравнительный анализ числительных в узбекском и русском языках. Рассматриваются типы числительных, их грамматические особенности, сходства и различия. Также обсуждается значение числительных в современной жизни, особенно в условиях развития цифровых технологий и науки. Отмечена важность знания числительных при изучении языков. Работа основана на лингвистическом сравнительном подходе и имеет практическую ценность. Ключевые слова: узбекский язык, русский язык, числительные, сравнительный анализ, грамматика, цифровые технологии, лингвистика. https://scientific-jl.com 8 4 62-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Til – murakkab tizim bo'lib, insonlar o'rtasida fikr almashish, muloqot qilish va o'zaro tushunish uchun xizmat qiladi. Uning muhim tarkibiy qismlaridan biri bo'lgan so'z turkumlari orasida son alohida o'rin egallaydi. Chunki u predmetlarning miqdoriy ko'rsatkichlarini, sanog'ini va tartibini aniq ifodalash imkonini beradi. Sonlar nafaqat tilshunoslikda, balki matematika, statistika, iqtisodiyot, muhandislik kabi aniq fanlarda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada o'zbek va rus tillaridagi son so'z turkumlarining qiyosiy tahlili, ularning o'xshash va farqli jihatlari, tuzilish xususiyatlari va qo'llanish doiralari batafsil yoritiladi. Son so‘z turkumi predmetlarning miqdorini, sanog‘ini, tartibini bildiruvchi so‘z turkumidir. U insoniyat faoliyatining turli sohalarida muhim rol o‘ynaydi: matematika, statistika, iqtisodiyot, fan va texnika, kundalik hayotda va hokazo. Ushbu maqolada o‘zbek va rus tillarida son so‘z turkumlarining qiyosiy tahlili, ularning o‘xshash va farqli jihatlari hamda bugungi kundagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. O'zbek tilida son so'z turkumi O'zbek tilida son so'z turkumi predmetning miqdorini, sanog'ini yoki tartibini bildirib, "nechta?", "nechanchi?" so'roqlariga javob beradi. O'zbek tilidagi sonlar o'z ma'nosiga ko'ra quyidagi turlarga bo'linadi: Sanoq sonlar: Predmetlarning miqdorini umumiy holda ifodalaydi.  Misollar: bir kitob, ikki qalam, uch olma, to'rt stul, besh bola.  Dona sonlar: Predmetlarning aniq sonini, donasini ko'rsatadi.  Misollar: bitta daftar, ikkita ruchka, uchta nok, to'rtta parta, beshta o'quvchi.  Tartib sonlar: Predmetlarning tartibini, o'rnini ko'rsatadi.  Misollar: birinchi qator, ikkinchi o'rin, uchinchi dars, to'rtinchi uy, beshinchi mashina.  Chama sonlar: Predmetlarning taxminiy, noaniq miqdorini ifodalaydi.  Misollar: bir necha kishi, bir qancha odam, ko'p kitoblar, oz vaqt, ancha pul.  Kasr sonlar: Butunning bir qismini ifodalaydi.  Misollar: bir butun o'ndan bir metr, ikki butun yuzdan yetti foiz, uchdan bir qism, to'rtdan uch ulush, beshdan ikki hissa. Rus tilida son so'z turkumi Rus tilida son (имя числительное) ham predmetlarning miqdorini, sanog'ini yoki tartibini bildirib, "сколько?", "который?" so'roqlariga javob beradi. Rus tilidagi sonlar o'z ma'nosiga va grammatik xususiyatlariga ko'ra quyidagi turlarga bo'linadi:  Miqdor sonlar (Количественные числительные): Predmetlarning miqdorini umumiy holda ifodalaydi.  Misollar: один стол, два карандаша, три яблока, четыре стула, пять детей.  Tartib sonlar (Порядковые числительные): Predmetlarning tartibini, o'rnini ko'rsatadi. https://scientific-jl.com 8 5 62-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali  Misollar: первый ряд, второе место, третий урок, четвертый дом, пятая машина.  Kasr sonlar (Дробные числительные): Butunning bir qismini ifodalaydi.  Misollar: одна вторая часть, три пятых доли, одна целая и одна десятая метра.  Yig'ma sonlar (Собирательные числительные): Bir nechta predmetni birgalikda ifodalash uchun ishlatiladi.  Misollar: двое друзей, трое суток, четверо ворот, пятеро котят. Qiyosiy tahlil: O'xshash va farqli jihatlar O'zbek va rus tillarida son so'z turkumlarining o'xshash jihatlari quyidagilardan iborat: har ikki tilda ham sonlar predmetning miqdorini, sanog'ini yoki tartibini bildiradi. Ikkala tilda ham miqdor (sanoq) va tartib sonlar mavjud. Shuningdek, har ikkala tilda kasr sonlar ham uchraydi. Farqli jihatlarga kelsak, o'zbek tilida dona sonlar mavjud bo'lib, rus tilida bu ma'no boshqa so'zlar bilan ifodalanadi (masalan, "dve shtuki"). Rus tilida sonlar jins, son va kelishiklar bo'yicha