АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИНГ РИВОЖЛАНИШИ ВА УНИНГ ТАЪЛИМ СОҲАСИГА ТАЪСИРИ

Аннотация

Ушбу мақолада ахборот технологияларининг ривожланиши ва унинг таълим соҳасига кўрсатган таъсири таҳлил қилинади. Муаллиф ахборот технологияларининг таълим жараёнига кириб келиши натижасида юз берган ўзгаришлар, жумладан, масофавий таълим, электрон таълим ресурслари, шахсийлаштирилган ўқитиш ва интерактив платформалар ҳақида атрофлича маълумот беради. Шу билан бирга, технологиялар асосида ўқув жараёнини самарали ташкил этиш, ўқитувчи ва талабалар ролининг ўзгариши, рақамли таълим имкониятлари ва мавжуд муаммолар (цифровизация, ахборот хавфсизлиги, рақамли тенгсизлик) ҳақида ҳам фикр юритилади. Мақолада ахборот технологиялари таълимни глобаллаштиришда ҳал қилувчи омил экани таъкидланади. Калит сўзлар: ахборот технологиялари, таълим жараёни, рақамли таълим, масофавий ўқитиш, электрон ресурслар, интерактив таълим, сунъий интеллект, цифрлаштириш, таълимда инновациялар, рақамли тенгсизлик, ахборот хавфсизлиги. Ахборот технологиялари (АТ) замонавий жамиятнинг барча соҳаларида, жумладан, таълимда ҳам инқилобий ўзгаришларга сабаб бўлди. XXI асрнинг илк ўн йилликларидан бошлаб, таълим тизимида ахборот технологияларини жорий этиш жараёни жадал ривожланиб бормоқда. АТ нафақат таълим жараёнининг самарадорлигини оширди, балки унинг мазмуни, шакли ва усулларини тубдан ўзгартирди. Бугунги кунда таълим соҳасида ахборот технологиялари таълимнинг глобаллашувида муҳим омиллардан бирига айланди. Ушбу технологиялар жаҳон таълим тизимини бирлаштиришга, унда янги форматларни яратишга ва таълим сифатини оширишга ёрдам бермоқда. Бағдатовнинг таъкидлашича, "ахборот технологиялари таълим жараёнини рақамлаштиришга имкон бериб, унинг самарадорлигини оширишга ёрдам беради" (Ҳайдаров, 2021). Ахборот технологиялари деб маълумотларни йиғиш, сақлаш, қайта ишлаш, узатиш ва улардан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган технологиялар мажмуасига айтилади. Улар таълим соҳасида қуйидаги йўналишларда кенг қўлланилмоқда: масофавий таълим ташкил этиш, электрон таълим ресурсларини яратиш ва тарқатиш, талабаларнинг шахсий ривожланишини қўллаб-қувватлаш, https://scientific-jl.com 3 1 3 62-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali таҳлил ва баҳолаш жараёнларини автоматлаштириш. Масалан, онлайн платформалар орқали талабаларга исталган вақтда ва исталган жойда таълим олиш имконияти яратилди. Шунингдек, виртуал лабораториялар ва симуляция технологиялари талабаларнинг амалий кўникмаларини ривожлантиришга ёрдам бермоқда. Ивановнинг фикрига кўра, "цифровизация таълим жараёнини персоналлаштиришга имкон беради, бу эса ҳар бир талабанинг индивидуал эҳтиёжларини қондиришга ёрдам беради" (Иванов, 2020). Ахборот технологиялари таълим мазмунини қайта кўриб чиқишга ва уни замонавий талабларга мослаштиришга туртки берди. Китоблар, дарсликлар ва қўлланмаларнинг электрон шакллари талабаларга осон ва тезкор етказилади. Бу нафақат вақтни тежашга, балки ўқув материалларини доимий равишда янгилаб боришга ҳам имкон беради. Масалан, электрон ахборот-таълим муҳитлари, интерактив видеодарслар ва анимациялар таълим жараёнини қайта шакллантиришга ёрдам беради. Бундай ресурслар талабаларнинг ўқишга бўлган қизиқишини оширади ва мураккаб тушунчаларни осонроқ ўзлаштиришга ёрдам беради. Сидорованинг таъкидлашича, "интерактив ўқитиш усуллари талабаларни таълим жараёнига фаол жалб қилади ва уларнинг ижодий фикрлаш қобилиятини ривожлантиради" (Сидорова, 2019). Ахборот технологиялари таълим жараёнининг шакли ва усулларини тубдан ўзгартирди. Интернет тармоғи орқали ташкил этилган масофавий таълим курслари талабаларга жисмоний жойлашувидан қатъи назар таълим олиш имконини бермоқда. Масалан, Coursera, Udemy, Khan Academy каби платформалар бутун дунё бўйлаб миллионлаб талабаларга таълим олиш имкониятини тақдим этмоқда. Анъанавий лекция ва семинарлар ўрнига интерактив усуллар, масалан, гуруҳли лойиҳалар, онлайн муҳокамалар ва симуляциялар қўлланилмоқда. Бундай ёндашувлар талабаларнинг фаол иштирокини таъминлайди ва уларнинг ижодий фикрлаш қобилиятини ривожлантиради. Ахборот технологиялари орқали тестлар, имтиҳонлар ва бошқа баҳолаш жараёнлари автоматлаштирилди. Бу ўқитувчиларнинг вақтни тежашига ва баҳолаш жараёнининг холислигини таъминлашга имкон беради. Johnson таъкидлаганидек, "рақамли технологиялар таълимни бутун дунё бўйлаб қайта шакллантирмоқда" (Johnson, 2018). Ахборот технологиялари ўқитувчилар ва талабалар ролини ўзгартирди. Ўқитувчилар анъанавий ўқитувчи ролидан чиқиб, йўлбошчи ва маслаҳатчига айланди. Улар ахборот технологиялари ёрдамида талабаларга таълим олиш жараёнида йўналиш беришади ва уларнинг мустақил ўқишини қўллаб- қувватлашади. Талабалар эса ахборот технологиялари ёрдамида фаол иштирокчиларга айлантирилди. Улар энди фақат билим олувчи эмас, балки янги билим яратувчи сифатида ҳам фаолият юритмоқда. Масалан, талабалар онлайн https://scientific-jl.com 3 1 4 62-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali тадқиқотлар ўтказиш, виртуал лабораторияларда ишлаш ва ўз илмий ишларини онлайн н