SUG’ORILADIGAN MAYDONLARNING MELIORATIV HOLATI TAHLILI.

Аннотация

Kogon tumanida gidrogeologik melirotiv sharoiti, asosan yer osti sizot suvlari gidro hamda gidrokimyoviy rejimiga bog‘liq bo‘lib, sug‘oriladigan yer maydonlari murakkab hisoblanadi. Tumanning janubiy qismida to’rtlamchi mansub allyuvial -dellivial yotqiziqlar rivojlangan bo’lib ,drevi aralashgan qumlardan iborat bo’lib,ularning filtratsion koeffitsienti o’rtacha 5.0-6.0m/sut.ni tashkil qiladi.To’rtlamchidavr yotqiziqlarida joylashgan tumanda gurunt suvlarining mineral tarkibi litriga 1.3-2.5grammdan to 6-8 grammgacha tashkil qiladi. Mineral tarkibi litriga 1.0-1.3gr.bo’lgan gurunt suvlari asosan katta ariq va kanallar yoqalarida uchraydi,er yuzi suv yo’llaridan uzoqlasha borganda gurunt suvlarining tarkibidagi mineral tuzlar tobora osha boradi. Kalit so’zlar: Yer osti suvlari, kollektor, zovur, Buxoro tumani sug’oriladigan maydonlari, suv resurslari, qishloq xo’jaligi. Tumanda gurunt suvlarining sathi sug’oriladigan yerlarga beriladigan suvlar miqdoriga bog’liq holda o’zgarib turadi.Tumanda Shimoliy va Janubiy qismlarida yer po’stining yuqori qismi mayda va o’rta zarrali qumtoshlar va og’ir supes va suglinkalar bilan qoplangan .Hududlarda gurunt suvlari har xil suv harakat qiladigan gorizontlarda joylashgan. Suv harakat qiluvchi jinslar qumlardan , suglinkalardan, mayda va katta shag’allardan va qumtoshlardan iborat, gurunt suvlari hosil bo’lish manbasi tumning shimoliy qismida. Yer osti gurunt suvlari harakati davomida butun sug’oriladigan maydonlarda irrigatsiya shaxobchalari va yerlarga beriladigan suvlar hisobiga to’yina boradi, shu sababli ayrim yerlarda irrigatsion gurunt suvlari hisobiga filtratsiya https://scientific-jl.com 1 4 7 62-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali burmalari xosil bo’ladi .Gurunt suvlari sathing chuqurligi sug’oriladign maydonlarda beriladigan oqova suvlar miqdoriga bog’liq holda o’zgarib turadi, bundan tashqari gurunt suvlar sathining o’zgarishiga , chuqurda joylashgan yer osti suvlarining bosimi hosil bo’ladi.Gurunt suvlarida bosimning hosil bo’lishiga asosiy sabab sug’oriladigan yerlar chegarasiga yer ostidan oqib keladigan gurunt suvlari chiqib ketadigan gurunt suvlarining ancha ko’pligidir. Tumanning janubiy qismida to’rtlamchi mansub allyuvial -dellivial yotqiziqlar rivojlangan bo’lib ,drevi aralashgan qumlardan iborat bo’lib,ularning filtratsion koeffitsienti o’rtacha 5.0-6.0m/sut.ni tashkil qiladi.To’rtlamchidavr yotqiziqlarida joylashgan tumanda gurunt suvlarining mineral tarkibi litriga 1.3-2.5grammdan to 6-8 grammgacha tashkil qiladi. Mineral tarkibi litriga 1.0-1.3gr.bo’lgan gurunt suvlari asosan katta ariq va kanallar yoqalarida uchraydi,er yuzi suv yo’llaridan uzoqlasha borganda gurunt suvlarining tarkibidagi mineral tuzlar tobora osha boradi. Shu boisdan Kogon tumanining gidrogeologik meliorativ sharoit og’ir hisoblangan,shu sababli ham tumanda sug’oriladigan yer maydonlariga sun’iy drenaj sistemalariga bo’lgan talab yuqori hisoblanadi.Hozirgi kunda kogon tumanda sug’oriladigan yer maydonlarida ishlab turgan kollektor va zovurlarning uzunligi, har gektar sug’oriladigan maydonga 24.15 p.m to’g’ri keladi,vaxolanki bu ko’rsatkich tuman bo’yicha 23.46p.m ni ashkil qiladi. https://scientific-jl.com 1 4 8 62-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Tumanda yer osti suvlarining vaqt mobaynida sathini va kimyoviy tarkibini o’zgarishi bir necha tabiiy va xo’jalik fuqarolariga bog’liqdir . Xo’jalik faktorlari bu yerni sun’iy sug’orish va suv qochirish , yer osti suvini chiqarib olish va har xil suv omborlari qurish kabi ishlardir. Yer osti suvining parametrlarini o’zgarib turishi faqat tabiiy o’zgarish hisoblanadi. Agar gurunt suvining sathi yoki mineral tarkibi o’zgarishi tabbiy va sun’iy ta’sirlar natijasida bo’lsa , bunday o’zgarish buzilgan o’zgarish hisoblanadi. Yer osti gurunt suvlarining tabiiy rejimini saqlab qolish yoki sun’iy ravishda o’zgartirib yekinlarni yaxshi rivojlantirish uchun suv , havo va tuz miqdori o’zgarishini tuproqda to’gri hosil qilish bu sug’oriladigan yerlarda dehqonchilikni muvaffaqiyatlarini yanada yuksaltirishning asosiy omili hisoblanadi . Bunday sharoitni yaratish uchtsun gurunt suvlarining tuproq shakllanishidagi salbiy ta’siri ya’ni tuproqni qayta sho’rlanish gurunt suvlarini yer yuzasiga yaqin joylashganligi bilan bog’liq bo’lgan hodisalarni olish zarurdir. Tuman sug’oriladigan yerlarida irrigatsion va kollektor – zovur shaxobchalari sun’iy suv bosimi sistemasi bo’lib xizmat qiladi ,sug’orish ma’lum masofada gurunt suvlarida qo’shimcha bosim hosil qiladi bu bosim 1.0m va undan ham yuqori bo’lishi mumkin . Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mavlonov A.A., Toshev Sh.D., Raximov N.N. Osobennosti gidrodinamicheskogo rejima Buxarskogo mestorojdeniya podzemnыx vod // Geologiya i mineralnыe resursы. - 2022. - № 1. - S. 71-74. 2. Mavlonov A.A., Raximov N.N. Buxoro yer osti suv konining hozirgi holati va undan foydalanishning istiqbollari // Geo