YANGI TAHRIRDAGI KONSTITUTSIYADA “MIRANDA QOIDASI” INSTITUTINING MUSTAHKAMLANISHI

Аннотация

В данной статье рассматривается закрепление института «правила Миранды» в новой редакции Конституции Республики Узбекистан, его суть, соответствие международным правовым стандартам, а также роль данного института в обеспечении личных прав и свобод граждан. Ключевые слова: правило Миранды, конституционное право, личная свобода, следственный процесс, международная практика, правовые гарантии. Kirish. Inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish demokratik davlatning eng muhim mezonlaridan biridir. Har qanday jamiyatda shaxsning sha’ni, qadr-qimmati, erkinligi va huquqlari oliy qadriyat sifatida e’tirof etilishi lozim. https://scientific-jl.com 4 4 61-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Ayniqsa, jinoyat-protsessual faoliyatda inson huquqlarini himoya qilish alohida ahamiyatga ega, chunki bu jarayonlarda shaxsning erkinligiga, daxlsizligiga va qonuniy manfaatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan qarorlar qabul qilinadi. Shu sababli ham davlat tomonidan mazkur jarayonlarda fuqarolarga yetarli darajada huquqiy kafolatlar berilishi zarur. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining konstitutsiyaviy taraqqiyot yo‘lida inson huquqlarini ta’minlash borasida bir qator muhim islohotlarni amalga oshirib kelmoqda. Xususan, 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yangi tahriri qabul qilinib, unda inson huquq va erkinliklarini yanada kengroq mustahkamlashga qaratilgan muhim o‘zgarishlar amalga oshirildi. Bu o‘zgarishlar davlat va jamiyat hayotida fuqarolarning huquqiy maqomini oshirish, sud- huquq tizimini demokratlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. Shu jihatdan olib qaralganda, yangi Konstitutsiyada “Miranda qoidasi” deb ataluvchi prinsipning konstitutsiyaviy darajada mustahkamlangani alohida e’tiborga molik. Konstitutsiyaga kiritilgan ushbu o‘zgartirishlar fuqarolarning huquq va erkinliklarini real hayotda amalga oshirish, davlatning huquqiy va demokratik xarakterini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. “Miranda qoidasi”ning konstitutsiyaviy darajada tan olinishi — jinoyat-protsessual tizimning insonparvarlik tamoyillariga moslashuvi va xalqaro standartlarga yaqinlashuvining yorqin dalilidir. Miranda qoidasi mohiyati va kelib chiqishi. Miranda qoidasi tarixi Ernest Arturo Miranda ismli AQSH fuqarosining nomi bilan bog’liq hisoblanadi. Miranda 1941-yil 9-martda Arizona shtatining Mesa shahrida tug‘ilgan ispaniyalik retsidivist. O‘z vaqtida uni ota-onasi va o‘qituvchilari "tarbiyasi qiyin bola" deb ta’riflagan. Sakkizinchi sinfda u kichik jinoyat sodir etgan va to‘qqizinchi sinfda o‘g‘irlik uchun hibsga olingan va bir yil davomida Arizona shtatidagi O‘g‘il bolalar sanoat maktabiga joylashtirilgan. Ozodlikka chiqqanidan keyin u bir oy o‘tib yana yangi jinoyatga qo‘l urgan. Mana shunday hayot tarziga ega bo‘lgan Miranda 1966-yili jinoyat sodir etganlikda gumon qilinib, hibsga olingan va so‘roq qilinishdan oldin uning gumondor sifatidagi huquqlari o‘qib eshittirilmagan. Miranda o‘z huquqlarini bilmagan holda so‘roq jarayonida qo‘yilayotgan ayblovlarga iqrorlik ko‘rsatmasini bergan va sudda ushbu ko‘rsatmadan isbot sifatida foydalanilgan. Buni noqonuniy ekani uni himoya qilayotgan Alvin Mur ismli 73 yoshli advokat tomonidan aniqlanib, sud jarayonida u himoyasidagi shaxsning huquqlari tushuntirilmagani, shuning uchun ham aybiga iqrorlik ko‘rsatmasi hamda qonunbuzarliklar bilan olingan boshqa dalillar sud ishdan olib tashlanishi kerakligini ta’kidlagan. Garchi birinchi instansiya sudi advokat Murning dalillariga ishonmagan bo‘lsada, keyinchalik 1966 yil 13 iyunda AQSh Oliy sudi Mirandaning huquqlari buzilgan, deb topgan va undan iqrorlikni olib tashlagan holda ishni qayta ko‘rib chiqishga qaror qilgan. Shundan so‘ng Amerika politsiyasida so‘roqdan oldin hibsga olinganlarning huquqlarini o‘qishi to‘g‘risida majburiy tartib joriy qilinib, mazkur qoida “Miranda qoidasi” sifatida atala boshlangan.[1] Demak, https://scientific-jl.com 4 5 61-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali “Miranda qoidasi”ga ko’ra shaxs ushlangan yoki hibsga olingan vaqtda unga quyidagi huquqlar majburiy tarzda tushuntirilishi kerak: • sukut saqlash huquqi; • o‘ziga qarshi guvohlik bermaslik huquqi; • advokat yordamidan foydalanish huquqi (hatto agar moliyaviy imkoniyati bo‘lmasa ham). Mazkur qoidaning asosiy maqsadi – tergov organlarining zo‘ravonligi va psixologik bosimini oldini olish, shaxsning o‘z huquqlarini to‘liq anglagan holda qarorlar qabul qilishiga imkon yaratishdir. Yangi Konstitutsiyada “Miranda qoidasi” institutining ifodalanishi. 2023- yil 30-aprelda umumxalq referendumi orqali qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yangi tahriri inson huquq va erkinliklarini himoya qilish borasida muhim yutuqlardan biridir. Ayniqsa, Konstitutsiyaning 28-moddasida mustahkamlangan norma insonning jinoyat-protsessual jarayondagi asosiy huquqlarini kafolatlashda tarixiy ahamiy