INFLYATSIYANING IJTIMOIY-IQTISODIY TA'SIRI

Аннотация

Inflyatsiya — bu iqtisodiy jarayon bo‘lib, unda narxlar darajasi barqaror ravishda va umumiy ko‘lamda oshadi. Bu holat nafaqat iqtisodiyotning o‘ziga, balki jamiyatning turli qatlamlariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Inflyatsiyaning ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri keng qamrovli bo‘lib, u jamiyatning turmush darajasi, ishchi kuchi, ishlab chiqarish, investitsiyalar va davlat siyosatiga ta’sir qiladi. Kalit so‘zlar: inflyatsiya, jamiyat, iqtisodiyot, pul, transport, moliyaviy barqarorlik, investitsiyalar, korxonalar, soliqlar. Inflyatsiya birinchi navbatda iste’molchilarning xarid qilish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Narxlar oshishi bilan odamlar bir xil miqdordagi pul bilan kamroq tovar va xizmatlarni xarid qila boshlaydilar. Bu holat ayniqsa, daromadi past qatlamlar uchun qiyinchilik tug‘diradi, chunki ularning xarajatlari ko‘p jihatdan asosiy oziq- ovqat mahsulotlari va kundalik ehtiyojlar bilan bog‘liq. Narxlarning oshishi ularning hayot sifatini pasaytiradi, chunki ular o‘z ehtiyojlarini to‘liq qondira olmasliklari mumkin. Shu sababli inflyatsiya ijtimoiy tengsizlikni yanada kuchaytiradi va kambag‘allik darajasining o‘sishiga olib keladi. Inflyatsiyaning yana bir muhim ta’siri — jamg‘armalarning qadrsizlanishi. Odamlar o‘z pullarini bankda saqlash yoki boshqa moliyaviy vositalarga joylashtirish orqali kelajak uchun tejashga harakat qiladilar. Ammo inflyatsiya yuqori bo‘lganda, bu jamg‘armalar o‘z qiymatini yo‘qotadi. Natijada odamlarning tejashga bo‘lgan ishonchi pasayadi, bu esa uzoq muddatli moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, inflyatsiya sharoitida odamlar pulni darhol sarflashga intiladi, bu esa iste’molni oshiradi va narxlar yana ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi.[1] Ishlab chiqaruvchilar uchun inflyatsiya ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi demakdir. Ish haqi, xom ashyo va transport xarajatlari oshishi bilan korxonalar o‘z mahsulotlari narxini ko‘tarishga majbur bo‘ladi. Bu esa raqobatbardoshlikni pasaytirishi mumkin, ayniqsa xalqaro bozorlarda faoliyat yuritadigan korxonalar uchun. Shu bilan birga, inflyatsiya kutilmagan xarajatlar va rejalashtirishdagi qiyinchiliklar tufayli biznes uchun noaniqlik yaratadi. Korxonalar investitsiyalarni kamaytirishi yoki yangi loyihalarni amalga oshirishni kechiktirishi mumkin, bu esa iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Inflyatsiya mehnat bozoriga ham ta’sir qiladi. Narxlar oshishi ishchilarni ish haqi oshirishga undaydi. Agar ish haqi narxlar darajasiga mos ravishda oshmasa, ishchilar real daromadlarini yo‘qotadi va bu ularning https://scientific-jl.com 8 7 61-son_6-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali hayot sifatiga salbiy ta’sir qiladi. Ish haqi va narxlar o‘rtasidagi muvozanat buzilganda, ishchi kuchi norozilik bildirishi, ish tashlashlar yoki ijtimoiy beqarorlik yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli inflyatsiya ijtimoiy barqarorlikka tahdid solishi mumkin.[2] Davlat uchun inflyatsiya budjet siyosatiga ta’sir qiladi. Narxlar oshishi bilan davlatning xarajatlari ham ko‘payadi, ayniqsa ijtimoiy soha, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalarida. Bu esa davlat byudjetining muvozanatini saqlashni qiyinlashtiradi. Shu bilan birga, inflyatsiya soliqlar yig‘ilishiga ham ta’sir ko‘rsatadi, chunki soliq bazasi o‘zgaradi va soliqlarni qayta ko‘rib chiqish zarurati tug‘iladi. Bu holatlar davlat siyosatida o‘zgarishlar va yangi iqtisodiy choralarni qabul qilishni talab qiladi. Inflyatsiyaning ijtimoiy ta’siri yanada kengroq ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Narxlarning oshishi bilan iste’molchilarning kundalik ehtiyojlari qondirilishida qiyinchiliklar yuzaga keladi, bu esa jamiyatda norozilik va stressni oshiradi. Ayniqsa, past daromadli oilalar va yolg‘iz yashovchi katta yoshdagi odamlar inflyatsiyadan ko‘proq aziyat chekadi. Ularning hayot sifatining pasayishi ijtimoiy muammolarni kuchaytiradi, masalan, sog‘liq muammolari, ta’limdan chetlanish va ijtimoiy faollikning kamayishi.[3] Inflyatsiya shuningdek, jamiyatda ishonch muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Pulning qadrsizlanishi va narxlarning doimiy o‘zgarishi odamlarning kelajakka bo‘lgan ishonchini pasaytiradi. Bu esa iqtisodiy faoliyatni susaytiradi, investitsiyalar kamayadi va iqtisodiy o‘sish sekinlashadi. Ishonchning pasayishi ijtimoiy barqarorlikka ham tahdid soladi, chunki odamlar o‘z kelajagini xavf ostida deb hisoblay boshlaydi. Inflyatsiyaning ijobiy ta’sirlari ham mavjud, lekin ular ko‘proq nazorat ostidagi va past darajadagi inflyatsiya holatlarida seziladi. Masalan, inflyatsiya iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishi mumkin, chunki u ishlab chiqaruvchilarni narxlarni oshirishga va investitsiyalarni ko‘paytirishga undaydi. Shuningdek, inflyatsiya qarzlarni real qiymatda kamaytiradi, bu esa qarzdorlar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Ammo bu ta’sirlar faqat inflyatsiya darajasi me’yorda bo‘lsa amal qiladi. Inflyatsiyani nazorat qilish uchun davlat va markaziy bank turli siyosatlarni amalga oshiradi. Pul- kredit siyosati orqali p