QIPCHOQ LAHJASIDA OZIQ-OVQATGA XOSLANGAN SO’ZLARNING IRRODIATSIYASI

Аннотация

В данной статье рассматривается распространение кулинарных и связанных с едой лексем среди представителей населения Сурхандарьинского оазиса, общающихся на кипчакском диалекте. В то время, когда речь идет о том, как это делается для того, чтобы услышать, как это может быть сделано. Ключевые слова: иррадиация, изоглосса, кулинарный, лексема, диалект. O'zbek tilini butun bir shajar , ya'ni daraxtga qiyoslasak, undan juda ko'p shoxlar -tilning turli sohalari kurtak yozgan. Bu yoʻnalishlarning har biri o'zbek tilshunosligida shunday muhim oʻrin olganki, xususan, dialektologiya - shevashunoslik sohasi ham alohida ahamiyatga molik. Har bir sheva bir-biridan o’ziga xos izoglossalari bilan ajralib turadi. Shuning uchun ham o’zbek dialektologiyasida shevalarning lugʻat tarkibi juda xilma-xilki, hatto leksemalarni alohida tarmoqlariga ajratish mumkin. Shuningdek, o'zbek tilining dialektal leksikasi juda ko'p semantik guruhlarni hosil qiladi, ularning har biri shevaning leksikasida o'ziga xos o'rin egallagan. Quyida turli sohalarning ba'zilarini keltiramiz: 1. Inson tana aʼzolarini bildiruvchi leksemalar: mongnay- (peshana), put – (oyoq) 2. Qarindosh - urugʻchilikka xoslangan so’zlar: bo’la – (xolavachcha), ena – (ona) 3. Tabiat hodisalari, hayvonot va oʻsimlik olamiga doir so’zlar: hova – (yomg’ir), jerbaqa – (buzoqboshi), nozboy – (rayhon) 4. Oziq-ovqatga doir izoglossalar: g’ilmindi https://scientific-jl.com 2 1 5 61-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali 5. Xalq etnografiyasi: marosim va an`analar: is (yig’in), nonjiya – (marosimning bir turi) 6. Uy-ro'zg'or buyumlari, turarjoyga oid leksemalar: do’bag’a- (kosa), cherdak – (tom), teraska – (dahliz) 7. Fan-texnika, tibbiyot va ilmga xoslangan so’zlar: duxtir – (shifokor), aypat – (sensoeli telefon), pirillaq – (ventilyator) 8. Vaqt , masofa, makonga oid so'zlar: soratan – (yoz), trama – (kuz) 9. Turli kasbga xoslangan so'zlar: o’g’ariq , chikanka (dehqonchilik), gumnashka yoki lalab, cholka, zulpak (kosmetologiya) kurra, tona, mocha, hanggi (chorvachilik) 10. Rang bildiruvchi soʻzlar: gulobi (pushti), sori (sariq) Ushbu semantik guruhlar orasida oʻziga xos jihatlari bilan alohida ajralib turadigan hamda butun dunyoda, viloyatlarda, tumanda, hatto qishloq va mahallalarda ham bir- biridan keskin farq qiladigan leksemalarni o’ziga jamlagan soha - bu oziq-ovqat va oshpazlikdir. Ushbu birliklar turli dialektal zonalarda turfa versiyalarda uchraydi, bu hodisani oʻziga xos irrodiaditsiya deb bemalol ayta olamiz. Irrodiatsiya- hodisaning tarqalish tushunchasi bo’lib, arealning xarakterli belgilaridan biridir.1 Avvalambor, irrodiatsiya hodisasi butun bir viloyatlarni qamrab olsa-da, biroq izoglossalar bir hududda joylashgan tumanlar, hatto mahalla va qishloqlar orasida ham bir-biridan tubdan farq qilishi mumkin. Izoglossa. Bu so’z lotincha so’z bo’lib, izo – teng, glossa-til degan ma’nolarni bildiradi va bir dialekt, lahja doirasidagi yoki qarindosh tillardagi fonetik, leksik va grammatik xususiyatlar mosligi darajasiga ko’ra tarqalishini ko’rsatadigan shartli belgidir.2 Shuning uchun quyida biz qipchoq lahjasi asosiy rol o’ynaydigan Surxondaryo viloyati tumanlari aro kulinariya va oziq-ovqatga doir ko'plab leksik birliklarni ko'rib o’tamiz. 1.Shavla Goʻsht, sabzi-piyoz va guruch solib pishiriladigan boʻtqasimon ovqat. Shevadagi variantlari:  Jalama - ǯälämä (Qumqo’rg’on)  Yalama - yälämä (Denov)  Shavla – šävlä , shuvala - šüvälä (Boysun, Darband)  Shulla - šüllä (Qumqo’rg’on, Sherobod) 2.Kesgan osh 1 O’zbek dialektologiyasi. X.Fayziyeva. ”Kitobnashr”. Termiz-2024. 68-b 2 O’zbek dialektologiyasi. X.Fayziyeva. ”Kitobnashr”. Termiz-2024. 69-b https://scientific-jl.com 2 1 6 61-son_5-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Qaynagan suvga ingichka kesilgan xamirni solib keyin qatiq qo’shiladigan va tayyorlanadigan ovqat.  Keskan osh – keskän āš ( Sariosiyo, Qumqo’rg’on)  Shulla- šüllä (Qumqo’rg’on)  Keskan shulla - keskän šüllä (Denov)  Qatiqli osh - qätiqli āš ( Qumqo’rg’on) 3. Guruch osh Guruchni suvda qaynatib tayyorlanadigan va qatiq qo’shib iste’mol qilinadigan taom.  Guruch osh - gürüč āš ( Qumqo’rg’on)  Guruchli shulla - gürüčlï šüllä (Denov)  Oq shulla - āq šüllä ( Sariosiyo) 4. Shilpildoq Qaynagan suvga toʻrtburchak qilib kesilgan yupqa xamir tashlab pishirib, shoʻrvali qayla bilan tayyorlanadigan taom.  Gulobito’ppa - gülābïtӧppä, momosholpilloq – māmāšālpïllāq (Qumqo’rg’on)  Ko’lobito’ppa - kӧlābïtӧppä (Denov)  To’ppa – tӧppä (Sariosiyo) 5. Baqlajon salat Baqlajon qovurilib, alohida go’sht va kartoshka qovuriladi, so’ng sabzili salat bilan hammasi aralashtiriladi va ta’bga ko’ra ziravor hamda sarimsoq qo’shiladi.  Baqlajon salat – bāqläǯān sälät ( Sariosiyo)  Boyimjon salat - bāyimǯān sälät (Denov) 6. Shirguruch — sut va guruchdan tayyorlanadigan quyuq taom.  Shirguruch - širgürüč (Qumqo’rg’on)  Sirguruch - sirgürüč (Sariosiyo) 7. Xonim Xamirga qa