JADIDCHILIK RUHIDA KAMOL TOPGAN SIYMO: FAYZULLA XO‘JAYEV

Аннотация

Mazkur maqolada XX asr boshlarida Turkiston hududida shakllangan jadidchilik harakatining mazmun-mohiyati, maqsad va yo‘nalishlari Fayzulla Xo‘jayevning faoliyati misolida atroflicha tahlil etilgan. Jadidchilik — bu milliy uyg‘onish, ijtimoiy-siyosiy yangilanish, ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotga intilgan harakat bo‘lib, Xo‘jayev ushbu harakatning faol va yetakchi arboblaridan biri sifatida tarix sahnasida namoyon bo‘lgan. Maqolada Xo‘jayevning siyosiy qarashlari, islohotchilik faoliyati, milliy davlatchilik g‘oyalari hamda ma’rifiy tashabbuslari tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va zamonaviy tarixshunoslik yondashuvlari asosida o‘rganilgan. Shuningdek, uning Turkiston jadidlari bilan hamkorlikdagi faoliyati, u ilgari surgan g‘oyalar va bu g‘oyalar amaliyotda qanday ifoda topgani bo‘yicha ham tahliliy yondashuv qo‘llanilgan. Tadqiqot natijalari Fayzulla Xo‘jayev shaxsini nafaqat jadidchilik tarixida, balki O‘zbekistonning siyosiy-ma’naviy taraqqiyotida muhim shaxs sifatida baholash imkonini beradi. Ushbu maqola talaba va yosh tadqiqotchilar uchun milliy uyg‘onish davrini chuqurroq o‘rganishda muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so'zlar: Buxoro, jadid, milliy uyg'onish, mustamlaka, Buxoro amirligi, Moskva, Qizil Armiya, kompaniya, kutubxona, ziyolilar, Stalin, Mustaqillik, Markaziy Osiyo. Fayzulla Xo‘jayev (1896–1938) — o‘zbek milliy davlatchilik g‘oyalarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan, jadidchilik harakatining yetakchi arbobi, o‘zbek xalqining ilg‘or ziyolilaridan biri sifatida tarixda muhim o‘rin tutadi. U Buxoro amirligi hududida tug‘ilib, o‘sha davrda o‘rta osiyoliklarning ijtimoiy-siyosiy turmush tarziga o‘z hissasini qo‘shgan va o‘z davrining eng ilg‘or fikrlovchilaridan biri bo‘lgan. Fayzulla Xo‘jayev o‘z faoliyatini XIX asrning oxirida boshlagan va XX asrning 20-yillarigacha davom ettirgan.Fayzulla Xo‘jayevning yoshlik davri, o‘zining savodli va ilmiy faoliyatiga asos bo‘lib, u o‘z davrida Buxoro va boshqa shaharlaridagi ilmiy muassasalarda o‘qigan va yirik diniy ta’lim olgan. Buxoro amirligida yuqori darajadagi ilmiy va diniy ta’lim olib, ayni paytda o‘zining ilmiy qiziqishlari va ma’rifatparvarlik g‘oyalariga chuqur qiziqqan. Bu davrda Xo‘jayev o‘zining diniy ta’limini yanada kengaytirib, zamonining ilg‘or fikrlarini o‘rganishga intilgan. U dastlab diniy mavzularni o‘rgangan bo‘lsa-da, tez orada siyosiy va ijtimoiy masalalar bilan ham shug‘ullanishni boshladi. Fayzulla Xo‘jayev o‘zining ta’limotida faqat diniy bilimlar bilan cheklanmagan, balki ijtimoiy va siyosiy bilimlarni ham chuqur o‘rgangan. Uning fikricha, ma’rifatli, ilmli xalqning ijtimoiy-siyosiy hayoti mustahkam bo‘ladi. Xo‘jayevning ilmiy faoliyati va siyosiy qarashlari juda keng doiradagi sohalarni qamrab olgan. U o‘zining siyosiy faoliyatida faqat o‘zbek millatining manfaatlarini ilgari surish bilan cheklanib qolmay, balki butun Turkiston va Markaziy Osiyo xalqlarining ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarini, milliy uyg‘onishlarini qo‘llab-quvvatlagan. 657 May, 2025-Yil Xo‘jayevning asosiy g‘oyasi shundaki, ilm-fan va ma’rifat asosida tashkil etilgan jamiyatda ijtimoiy adolatni o‘rnatish mumkin.O‘zbek jadidchilik harakati va Xo‘jayevning siyosiy faolligi Fayzulla Xo‘jayevning siyosiy faoliyati ayniqsa 1900-yillarning boshlarida faol tarzda boshlandi. Buxoro amirligi hukumatining zulmiga qarshi chiqib, u ijtimoiy adolat, xalq manfaatlarini ko‘zlab, jadidchilik harakatini ilgari surgan. U dastlabki davrlarda Turkiston va Markaziy Osiyo xalqlarining o‘zligini anglashlari uchun, ularga zamonaviy ilm-fan va ma’rifatni tarqatish kerakligini ta’kidlagan. Xo‘jayevning siyosiy faoliyatida jadidchilik, yevropacha ta’lim olish, va ilm-fan asosida o‘rganish va rivojlanishni o‘zgarishlarga olib kelishning muhim vositalari sifatida e’tirof etilgan. Fayzulla Xo‘jayevning siyosiy faoliyatini keng tahlil qilgan tarixchilar, uning Buxorodagi siyosiy inqilobga olib kelgan shaxs sifatidagi rolini qayd etgan. Buxoro amirligi hukumatining repressiyalariga qarshi kurashgan va ushbu harakatda o‘zining mustahkam siyosiy qarashlari bilan faol qatnashgan. Uning siyosiy faoliyati, ayniqsa, Buxoro inqilobi davrida keng tarqalgan. 1917-yilda amalga oshirilgan bu inqilob Xo‘jayevning ilg‘or g‘oyalarini joriy etish uchun imkoniyat yaratdi. U inqilob jarayonida ishtirok etgan va yangi siyosiy tuzumni tashkil etishda faol bo‘lgan, biroq bu jarayon Sovet hokimiyati tomonidan to‘xtatilgan. Fayzulla Xo‘jayevning ilmiy va siyosiy faoliyatini o‘rganish, uning siyosiy qarashlarini aniq tushunishga yordam beradi. Xo‘jayev o‘zining siyosiy faoliyatida ijtimoiy adolat, ilm-fan, va ma’rifatni asosiy tamoyil sifatida ilgari surgan. U o‘zining hayoti davomida jadidchilik harakatiga alohida e’tibor qaratgan, chunki u, o‘zining fikricha, faqat ilm-fan orqali, xalqni uyg‘onishiga olib kelish mumkinligini anglagan.Fayzulla Xo‘jayev o‘zining siyosiy faoliyatida, ayniqsa, o‘zbek xalqining ijtimoiy-hukuki va ma’naviy-o‘quv g‘oyalarini ilgari surgan. U zamonaviy ilm-fan, ilmiy