Средневековые истоки музыковедения: к вопросу об общности науки

Аннотация

This article based on sources of Arabian and Persian musical literature in classic period musicology in Middle East of X-XV centuries. The article studies the community of scientific works on music by Abu Nasr Farabi, Avicenna, Abu Mansur ibn Zayla, Abu Abdullah Khowarazmi, Sefieddin Urmevi in Arab and works by Abd al-Qadir Maragi, Abdurakhman Jami and Zaynulabidin Khusayni in Persian languages. Keywords and expressions: music, musicology, classic period, literature of music, source. Ўзбекистон Президенти И. Каримовнинг мустақил рисола сифатида ёки қомусий “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мутафак- асарнинг бир қисми сифатида араб, форс ва кирларининг тарихи мероси, унинг замона- туркий тилларда кўп асрлар давомида вий цивилизация ривожидаги роли ва аҳа- яратилган. Хусусан, X–XV асрлар – Шарқ мияти” мавзусида Самарқандда 2014 йил- мусиқашунослигининг мумтоз даври бўлиб, нинг 16 майида ўтган халқаро конференция- уни яратганлар асосан, Ўрта Осиёдан чиққан да сўзлаган нуқтида Шарқ алломаларининг олим ва мутафаккирлар бўлган. Бу давр, ўз дунё цивилизациясида тутган ўрни юқори навбатида, икки босқичга бўлиниб, ҳар бир баҳоланган. “Шарқ мусиқаси – Шарқ фал- босқичда манбалар бажарган вазифалари сафаси Шарқ дунёсининг узвий бир қисми- билан фарқлананади. дир. Шарқ мусиқасининг жаҳон маданий X–XIII асрлар – Шарқ мумтоз мусиқа- меросида тутган ўрни бениҳоя буюк”1. Шарқ шунослигининг юқори босқичи саналади. Бу халқлари мусиқа маданияти тарихини ўрга- даврда Абу Наср Форобий (873–950), шу- нишда ўрта асрлар мусиқа илмига оид асар- нингдек, Абу Али ибн Сино (980–1037), Абу лар асосий манбалар сифатида қаралиши ке- Мансур ибн Зайла (вафоти 1049), Абу рак. Бу асарлар турли шаклларда, жумладан, Абдуллоҳ Хоразмий (вафоти 997) каби алло- малар ижод қилган. Форобийнинг بﺎﺘآ ﺮﻴﺒﻜﻟا ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا “Катта мусиқа китоб”и, Ибн 1 Каримов И. А. Маънавий юксалиш йўлида. – Т.: Синонинг ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا ﻢﻠﻋ ﻊﻣاﻮﺝ “Мусиқа илми Ўзбекистон, 1998. 366-б. S H A R Q M A S H ’ A L I тўплами”, Хоразмийнинг مﻮﻠﻌﻟا ﺢﻴﺕﺎﻔﻣ “Илмлар (Рисолаи мусиқий, яъни Мусиқа рисоласи) калитлари” қомусий асарининг мусиқага ба- деб қабул қилинган жанр вужудга келди ва ғишланган боби – ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا ﻲﻓ “Мусиқа ҳақи- бу жанрда Сафийуддин Урмавий – Бағдодий да”си ва Ибн Зайланинг ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا ﻲﻓ ﻲﻓﺎﻜﻟا بﺎﺘآ (1216–1294) араб тилида мусиқий асарлари- “Мусиқага оид тўлиқ китоб”ида мусиқа ни таълиф этган бўлса, Хожа Абдулқодир илмининг назарий асослари, лад тизими, Мароғий (1353–1435), Абдураҳмон Жомий ритм, шакл, жанр, мусиқий атамалар тизими (1414–1492) кабилар форсийда ижод қилган. ва бошқа назарий масалалар ишлаб чиқилди. Урмавийнинг راودﻻا بﺎﺘآ (”Даврлар китоби”) Абу Наср Форобийнинг мусиқа илмига оид асаридан бошлаб “Ўн икки мақом” тизим- китоблари ичида энг аҳамиятлиси, ўз дав- лаштирилди, назарий-мантиқий жиҳатдан рининг буюк мусиқий асари ﺮﻴﺒﻜﻟا ﻰﻘﻴﺳﻮﻤﻟا بﺎﺘآ ишлаб чиқилган 84 нағмалар жами асосида “Катта мусиқа китоби”нинг яна бир ибратли муҳим амалий нағмалар тизими кашф этил- жиҳати – унда Шарқ мусиқачиларидан қа- ди: 12 (دوﺪﺵ) шудуд – мақом ва 6 (زاوﺁ) овоз, димда ўтган қуйидаги машҳур 9 вакилига вужудга келди. Шерозийнинг ةﺮﻐﻟ جﺎﺘﻟا ةرد тавсиф берилади: Алқама ибн Аббад (VI аср) جﺎﺏﺪﻟا (“Дебож кўркидаги тож дурри гавҳа- – Жоҳилия даври араб шоири ва мусиқачи- ри”) энциклопедик асарининг мусиқага ба- си; Жамила бинт Абдулваҳоб (678–742) қа- ғишланган боби ﻲﻘﻴﺳﻮﻣ ﻢﻠﻋ رد, Мароғийнинг дим араб ашулачилиги устунларидан; Маъ- نﺎﺤﻟﻻا ﺪﺻﺎﻘﻣ “Мусиқа мақсадлари” китоби, бад номи билан танилган зотнинг тўлиқ Жомийнинг ﻲﻘﻴﺳﻮﻣ ﻪﻟﺎﺳر “Мусиқа рисоласи” исми-шарифи Абу Аббад бин Ваҳаб Мавла аталмиш мусиқий-илмий ишларида “Ўн ик- бини Қутн Маъбад ал-Мадиний (673–743). У ки мақом” тизими янада мукаммаллашти- Мадина мусиқа мактабининг йирик намоян- рилган, овоз, шўъба масалаларини ойдин- даларидан; Истеъдодли удчи, ашулачи, бас- лаштиришга интилиб, 17 поғонали товушқа- такор ва шоир Ибн Сурайжнинг тўлиқ исми- тор масаласи ишлаб чиқилган. Ўрта Осиёдан шарифи – Абу Яҳё Убайдулла ибн Сурайж чиққан олим ва мутафаккирлар Абу Наср ал-Маккий (634–743). Унинг отаси Абу Яҳё Форобий (873–950), Абу Али ибн Сино ибн Убайд халифа Усмон ибн Аффон (р.а.) (980–1037), Абу Мансур ибн Зайла (вафоти (646–657) саройида мусиқачи бўлган экан; 1049), Абу Абдуллоҳ Хоразмий (вафоти 997) Исҳоқ Мавсилийнинг тўлиқ исми шарифи X–XIII асрлар Шарқ мусиқа илмининг шакл- Абу Муҳаммад Исҳоқ ибн Иброҳим ибн ланишига ва ривожига асосий ва ҳал қилув- Маймун ал-Мавсилий (767–850) ва у атоқли чи ҳисса қўшиб, ўрта аср Шарқ мусиқашу- ашулачи, чолғучи, мусиқа назариётчиси, нослигида улкан кашфиётлар қилдилар. шоир, адабиётшунос, аббосийлар саройи му- Улар мусиқанинг келиб чиқишини турли аф- лозимларидан экан; Фаҳлиз [ﺬﻴﻠﻬﻓ] – Сосо- соналар, диний ривоятлар билан боғламаган нийлар даври афсонавий мусиқачиси Борбад ҳолда, илмий ёндашув билан шарҳлаган бу Марвазийни (VI аср) араб манбаларида Фаҳ- зотлар мусиқа илмини математиканинг тар- лиз [ﺬﻴﻠﻬﻓ] деб атайдилар; Мухариқ ал- кибий қисми деб қараганлар ва улар яратган Муғанний (652–715) – Аббос