O‘RXUN – ENASOY YODGORLIKLARI: TURKIY YOZUV VA TAFAKKUR ABADIYATI

Аннотация

This article analyzes the historical, linguistic, and cultural significance of the Orkhon–Yenisei inscriptions, which are among the earliest written records of Turkic peoples. It provides a scholarly exploration of their discovery, study, semantic content, linguistic features, and their role within the historical context. Special attention is given to the importance of these inscriptions in the development of Turkic writing, the understanding of national identity, and the preservation of historical memory and spiritual heritage. The study employs modern philological approaches, historical-comparative analysis methods, and interactive teaching techniques. This annotation is useful for students, researchers, and a broad audience interested in the history of Turkic languages. Keywords: Orkhon inscriptions, Yenisei texts, Turkic script, historical linguistics, runic writing, epigraphy, language development, Turkic peoples, written monuments, cultural heritage, national identity, philological research. 866 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 Bizga ma’lumki, dunyodagi har bir tilning qadimgi tarixini o‘rganish orqali uning qay tarzda boyigani, taraqqiy etganini bilishimiz mumkin. O‘rxun – Enasoy yodgorliklari VI – X asrlarda yaratilgan bo‘lib, Kultegin bitiktoshi, Bilga xaqon bitiktoshi, Tunyuquq bitiktoshi, O‘ngin bitiktoshi eng muhim yodgorliklardan sanaladi. Ushbu yodgorlik bizga nima bera oladi? Biz tilga olingan quyidagi yodgorliklar orqali qadimgi tilning taraqqiyotidan boxabar bo‘lamiz. Shuningdek, VI asrdan XVIII asrga qadar bo‘lgan davrdagi yashab o‘tgan xalqlarning turmushi, urf-odatlari, dini, ilmi, madaniyati haqida ma’lumot berib, bizning madaniyatshunoslik, adabiyot, ona tili fanlariga katta rivoj bo‘lishida dasturlamal vazifasini o‘tab kelmoqda. Ushbu yodgorlikni akademik litselarda o'quvchilarga an'anaviy metodlar asosida ularning bilimlarini oshirib, qadimgi turkiy yodgorliklarning qanchalik muhim manba ekanligini tushuntirishdir. Akademik litseylarda qadimgi turkiy yodgorliklarni o'rganish usullariga interaktiv darslar,raqamli platformalar,vizual materiallar misol tariqasida keltirishimiz mumkin.Qadimgi yozma yodgorliklarni o'rgatish o'quvchilarda milliy o'zlikni anglash,milliy g'urur,iftixor tuyg'ularining shakllanishiga sabab bo'ladi. Ushbu tezis orqali turkiy yodgorliklar akademik litsey bosqichida o'quvchilarga zamonaviy va innovatsion metodlar orqali o'rgatish yo'llari tahlil qilinadi. O'rxun Enasoy bitiktoshlari kabi yodgorliklar orqali qadimgi tilning leksik,sintaktik,morfologik xusisiyatlarini o'rganish imkoniyati yaratiladi,Qadimgi turkiy yodgorliklar-bu nafaqat tilsgunoslik balki madaniyatshunoslik,tarix va adabiyot fanlari uchun muhim manbadir. Qadimgi turkiy yodgorliklarni o'rgatishda zamonaviy texnologiyadan foydalanish misol tariqasida internet saytlari orqali Mongoliya,Sibir ya'ni qadimgi manbalarning paydo bo'lgan joylariga o'quvchilarni sayohat ettirish milliy o'zlikni anglashiga turtki beradi.Vatanimizning bu kabi milliy yodgorligi yosh avlodlar uchun muhim va qadimiyligi bilan ajralib turadi. Xulosa.O‘rxun – Enasoy yodgorliklari turkiy xalqlarning eng qadimiy va eng muhim yozma manbalaridan biri bo‘lib, ular orqali biz turkiy tillarning rivojlanish bosqichlari, qadimgi turklarning ijtimoiy-siyosiy hayoti, dunyoqarashi va madaniy qadriyatlari haqida bebaho ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. Ushbu yodgorliklar nafaqat tarixiy yodnomalar, balki tilshunoslik, epigrafika va filologiya fanlari uchun ham muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Yodgorliklarning topilishi va ilmiy asosda o‘rganilishi turkiy yozuv taraqqiyoti tarixida yangi bosqichni boshlab bergan. Ular orqali yozma nutq madaniyati, ifoda vositalari, sintaktik va leksik birliklarning shakllanishi kuzatiladi. Ayniqsa, bu bitiklarda ifodalangan milliy o‘zlik, vatanparvarlik, tarixiy xotira va xalq ruhiyati bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Shu bois, O‘rxun – Enasoy yodgorliklarini o‘rganish va ularni yangi pedagogik yondashuvlar orqali yoshlarga yetkazish turkiy merosni asrab-avaylash va uni kelajak avlodga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. 867 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. ABDUGANIEVNA, S. R. The Role of Semiotics in Literature. JournalNX, 6(09), 190-193. 2. Rayhonoy, S., & Murodov, G. (2020). Structural semiotic analysis of a literary text. International Journal of Scientific and Technology Research, 9(2), 3319-3323. 3. Муродов, Г., & Саидова, Р. (2017). Интерпретация терминов и их анализ. Молодой ученый, (13), 703-705. 4. Saidova, R. A. (2020). SEMIOTIC SQUARE AND BINARY OPPOSITION. Theoretical & Applied Science, (2), 201-205. 5. Abduganievna, S. R. Semiotic Analysis of a Literary Text. International Journal on Integrated Education, 3(3), 51-56. 6. Истамова, Ш. М. (2021). ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИ ВА ЁЗМА АДАБИЁТ НАМУНАЛАРИДА ТУШ МОТИВЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИГ