INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA TIKUVCHILIKKA OID TERMINLAR SHAKLLANISHINING ASOSIY YO’LLARI

Аннотация

Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida tikuvchilikka oid terminlar shakllanishining asosiy usullariga bag‘ishlanadi. Shuningdek, terminologiya sohasining rivojlanishi, bu soha rivojlanishi uchun o‘z hissasini qo‘shgan olimlar haqida ma’lumotlar va ingliz va o‘zbek tillaridagi tikuvchilikka oid terminlarning chog‘ishtirma tahlili ham keltirilgan. Kalit so’zlar: suffiks, prefix, affiksatsiya, prefix-suffiks, omonimiya, sinonimiya. Termin yasalishining morfologik usuli, shuningdek, umumiy adabiy lug‘atda affiksal so‘z yasash va konversiyani o‘z ichiga oladi. Morfologik-sintaktik usul esa so‘z tarkibi va qisqartmasini o‘z ichiga oladi. Morfologik yo‘l bilan yasalgan terminlar “yangi so‘z morfemalarning qo‘shilib hosil bo‘lishi bilan birga, yangi tovush majmuasi bilan ham hosil bo‘ladi”. Natijada yasama terminlar hosil bo‘ladi. Affiksatsiya atamasining shakllanishi an’anaviy ravishda uchta turga bo‘linadi, ular ingliz tilidagi kiyim dizayni, tikuvchilik va moda terminologiyasida kuzatiladi va tasvirlanadi: 1) suffiks ya’ni so‘z oxiriga qo‘shiladigan qo‘shimcha orqali termin yasalishi: designing – loyihalash; 2) Prefiks ya’ni old qo‘shimcha yordamida termin yasalishi: unlined – chiziqsiz yoki bechiziq; 3) Prefiks-suffik (yoki aralash) qo‘shimchalari bilan termin yasalishi: unwrinkable - burishmaydigan (mato haqida). Suffiks orqali termin yasalishi Termin yasalishining eng keng tarqalgan turi qo‘shimchali ya’ni suffiksli termin yasalishi hisoblanadi. Kiyim dizayni va tikuvchilikning zamonaviy terminologiyasida ishlatiladigan qo‘shimchalarning tarkibi juda xilma-xildir. Eng samarali ot yasovchi qo‘shimchalariga quyidagilar kiradi: -ing, uning yordamida ko‘plab ma'noli terminlar yasaladi: a) Jarayon, harakat, holat: fitting -moslash, trimming - kesish, finishing - tugatish; b) Aniq buyum, material: coating - paltolik mato, trousering - shimlik mato, shirting - ko‘ylaklik mato. O‘z-o‘zidan ko‘rining turibdiki, ingliz tilidagi -ing suffiksi o‘zbek tilidagi -ish va -lik ot yasovchi qo‘shimchalari bilan ekvivalentlik qatorini hosil qiladi. Bu terminologiyada qo‘shimchalar ma’nosining ixtisoslashuvi mavjud. Shunday qilib, S.V.Grinev yozganidek, tegishli tushunchalarning kategorik mansubligini aniqlash mumkin. Maʼnolarning ixtisoslashuvi qoʻshimcha omonimiya hodisasini keltirib chiqaradi, bu esa, oʻz 856 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 navbatida, omonim atamalarning hosil boʻlishiga olib keladi, masalan: coating – 1) paltolik mato; 2) palto tikish; padding - 1) astar; 2) astar tikish jarayoni. -er - kasbi, e’tiqodi va boshqalarga koʻra nomlangan shaxsni belgilash uchun qoʻllaniladigan yoki shaxs oti yasovchi vositachi qoʻshimcha: designer - dizayner, hatter - shapkachi, weaver - toʻquvchi, cutter - kesuvchi. Shu bilan birga, qoʻshimcha “kiyim- kechak” yoki “texnologik jarayonga xizmat qiluvchi narsa” ning maxsus ma’nosiga ega. Masalan, shoulder hanger - kiyim ilgich, sweater – sviter, wrapper - koʻylak yoki oʻrama xalat, duster - yengil chang toʻn; -ness - sifat yoki holat ma’nosini bildiruvchi sifatlardan ot soʻz turkumidagi terminlar hosil qiladi: roominess– mahsulot hajmi, fullness – to‘liqlik; -age - ish-harakat, holat yoki natija ma’nosini bildiruvchi ot soʻz turkumidagi terminlar yasaydi: shrinkage - materialning qisqarishi. Hozirgi bosqichda tikuvchilik va moda dizayni terminologiyasida kamaytiruvchi ma’noli qoʻshimchalar yordamida tuzilgan terminlarning paydo boʻlishi qayd etilgan: -ie: hoodie - qalpoqli kiyim (koʻpincha yengsiz kurtka), nightie - kalta tungi koʻylak; -let - singlet - qisqa yengsiz futbolka, corselet - korsetning zamonaviy, yengil versiyasi. Ko‘p sonli sifatdosh terminlar affiksal yoki morfologik usul yordamida yasaladi. Qiziqarli turkum asosan “moda” va “uslub” tematik guruhlariga tegishli sifatlar bilan ifodalanadi, shuningdek, matoning sifatini bildiradi va -y qo‘shimchasi yordamida shakllanadi: swishy - zamonaviy, strechy - cho‘ziladigan elastik material, baggy - keng. Quyidagilar ham sifatdosh termin hosil qiluvchi qo‘shimchalardir: -able ma’lum sifatni amalga oshirish yoki egallash imkoniyati ma’nosini beradi: fashionable – modaga xos, wearable - kiyish uchun mo‘ljallangan, adjustable - sozlanishli (masalan, yeng), threadable - eskirgan; -al asosan lotin va yunon tillaridan kelib chiqishi boʻlgan otlardan oʻxshashlik, maʼlum xususiyatga egalik maʼnosini bildiruvchi sifatlar yasaydi: artificial – sunʼiy, natural – tabiiy, traditional – anʼanaviy (masalan, kesilgan, kostyum va boshqalar); -ish – stylish - zamonaviy, womanish – ayollikka xos. “Uslub” mavzuli guruhi - kam, biror narsaning yoʻqligi, mahrumlik ma’nosidagi qoʻshimchasi yordamida tuzilgan terminlar bilan keng ifodalanadi: sleeveless - yengsiz, collarless - yoqasiz, strapless - kamarsiz, backless - ochiq orqa bilan. Ogʻzaki qoʻshimchalar oʻrganilayotgan terminologiyada unumli emas, ammo ularni quyidagi misollar bilan koʻrsatish mumkin: - ize umumiy ma’nosi “xususiyatlar b