Живые ангелы зороастризма

Аннотация

It is still far from exhausted the diversity of opinions and debate on the role of Amshaspands forever immortal saints and emanations of Ahura Mazda. This article focuses on the functional analysis of the six emanations and some yazats, i.e. deities from the pantheon of Zoroastrianism. Keywords and expressions: Ahura Mazda, Arta Vahishta, Spenta Armaiti, Vohuman, Hshatra Varya, emanation, the manifestation, goodness, holy thoughts, the fair authority, integrity, Khaurvatat, immortality, Ameretot. Зардуштийлик, Мазда Ясна дини асл мо- “Гоҳ”ларда “Яшт”ларда мадҳ этилган маъбуд- ҳиятига кўра энг қадимги якка худолик дини ларнинг бирортаси учрамайди. сифатида қаралади. Лекин амалиётда бу дин- Бу мақолада биз маъбуд ва маъбудалар- нинг асосчиси Заратуштранинг вафотидан дан юқори поғонада турувчи, бевосита кейин қадимий кўпхудолик пантеонига хос Аҳура Мазданинг тажаллилари ҳисоблан- маъбуд ва маъбудаларни Аҳура Мазданинг миш амешаспенталар, яъни ҳамиша барҳаёт, ўзи самовий илоҳий зотлар этиб яратган, ўлмас малак сиймолар, уларнинг Аҳура Маз- деган шаклда илоҳиёт тизимига қайта олиб да иродасининг ифодалари сифатидаги ма- кирилган. Масалан, “Авеста” китобининг қоми ҳақида фикр юритамиз. бир пораси “Яшт” китоби бутунисича айни “Гоҳ”ларда олий инстант, бутун борлиқ- шу кейин илоҳиёт тизимига киритилган маъ- нинг эзгу асосларини яратган Аҳура Мазда- будларга ва маъбудаларга бағишланган ал- нинг номи унинг вазифаларини бажарувчи қовлардан иборат. Масалан, маъбуда Арш- олти муқаддас малак зотлар номлари билан тоднинг аёл зот сифатидаги фукцияларига тез-тез алмаштириб турилади. Бу олти малак алоҳида тўхталмоқ мақсадга мувофиқ. Бу сиймо аслида Аҳура Мазданинг функцияла- маъбуда Аҳура Мазданинг махсус вазифа- ри бўлиб, илмий тилда эманациялар дейила- дорлари қаторида туради. Унинг етакчи ва- ди. Кўп ҳолларда ушбу эманациялар ҳам зифаси борлиққа кўркамлик бағишлашдир. “Гоҳ”ларда ўз номлари билан эмас, балки Арштод Яштнинг бошловида “илоҳийвор бажарадиган функциялари номи билан ата- яралмиш кўркамликка, Арштод улуғлигига лади. Шу сабабли тадқиқотчилар малак зот- шон-шарафлар ва алқовлар бўлсин”, дея дуо ларни алоҳида персонификациялаб (шахс- келтирилган. Маъбуда Арштодга борлиқнинг лаштириб) қарашади. Бундай ёндашув Аҳу- қўриқчиси, ростлик, тўғрилик, эзгу оламни ра Мазданинг яккалиги ғоясига зиддир. кенгайтириш каби вазифалар юкланган. Бу Мазкур тафаккур босқичи мифологик каби маъбуд ва маъбудалар қаторида Митра, тимсоллардан илоҳий зотлар тимсолларини Ардви Сура, Аши, Зам, Тиштрия, Варахран ва яратиш томон ўсиб борган. Бу жараён эса бошқаларни тилга олиш мумкин. Ҳолбуки, ижтимоий билим ва тажрибаларга, маънавий Зардушт ўзи ижод қилган даъваткор қўшиқлар тасаввурларга таянмай иложи йўқ эди. Шу 98 S H A R Q M A S H ’ A L I сабабли зардуштийлик илоҳиёт тизими поғо- нилган истилоҳ “замин” тарзида таржима қи- налашган шаклга кирган. Жумладан, Аҳура линган. Бизнингча, аслида “ара-мата” бўлиб, у Мазда энг олий мақомда, олти нафар аме- “она-замин” маъносига яқин”3. шаспенталар унинг эъзозида, атрофини ўраб Авесто орқали зардуштийликнинг бош ма- туради, олий ибодатни ижро этиш бўйича саласи – илоҳиёт асослари ҳақида фикр юрит- ҳар бирининг ўз вазифаси бор. ганда, Аҳура Маздага юкланган яратгувчилик “Гоҳ”ларда куйланишича, Аҳура Мазда хоссасининг чекланмаганлигига эътибор қара- Яратгувчи (31.11), Ҳимоячи (44.4), Мутлоқ тиш лозим. Аҳура Мазда борлиқни эзгу қилиб, ҳукмдор (43.1), Кун ва тунни яратгувчи (44.5), ранг-баранг дунёнинг азалий эзгу тартибини Ҳад-ҳудудсиз, яъни боши ҳам, охири ҳам йўқ ҳар соҳада ҳимоя қилиш учун турли-туман эз- (31.7), Қудратли (45.6), Ҳамма нарсани кўр- гу нозирларни ҳам яратганига зардуштийлар- гувчи (31.7), Шафқатли (33.11), Олий Бахт эга- нинг имони комил бўлган. си (34.13), У ҳақиқатгўй (47.2) ва ҳоказо. Аҳура Мазданинг якка-ягоналиги тушун- Аҳура Мазданинг иродасини ифодаловчи часининг узоқ ўтмишда шу қадар кенг ва эр- амешаспенталар мавжуд деган инонч зардуш- кин талқин қилиниши тарихий шарт-шароит тийлик эътиқодининг асосий ғояларидан тақозоси эди. Яъни, Аҳура Маздага яратув- биридир. Уларни санаб ўтамиз: Аша-Ваҳишта чилик функцияси табиат ва жамият, бутун (Тартиб-интизом), Ваҳу-Мана (Ҳақиқатгўй, борлиқ, чексиз оламлардан ташқари инсон чинкўнгилли) Ҳшастра-Варйа (Қудратлилик) онги маънавий дунёси эҳтиёжи бўлмиш, руҳо- Спента Армаитий (Муқаддас давомийлик) ният оламига хос илоҳий зотлар тизимига та- Хаурватат (Бағри бутунлик, тўла тўкислик) аллуқли эканини қалбан идрок этиш, уни Амеретот (ўлмаслик, комиллик, мукаммал- эътиқод объектига айлантириш, мавҳум руҳий лик). Амешаспеталар худди олмос (тошлари) тушунчаларни чин ҳақиқат даражасига олиб кўзлари каби, биргаликда Яккаю-ягона Яра- чиқиш ўша давр учун инсон ақли ва тафак- тувчининг иродасини ифодалайдилар1. кури эришган буюк юксакликдан далолат эди. Агар алоҳида-алоҳида олиб қарайдиган Бу мавҳум илоҳиёт тизими бир қарашда бўлсак, уларнинг ҳар бири ўзига хос вазифа- мураккаб туюлади. Аслида эса, уларнинг вази- ларни бажаради. Яъни, биринчи учликка Худ