Надгробие с надписью на китайском и тюркском языках, относящееся к династии Тан

Аннотация

This article is about bilingual stele written in Chinese and Turkic, which was first discovered in China’s Sian city. This ancient monument gives information about friendly exchanges between Tan Dynasty and Turkic people, also about political process of that period. Keywords and expressions: ancient Turkic stele, Chinese stele, sepulchre, Tan Dynasty. Хитойнинг Сиан шаҳридаги Датанг музе- лиши ҳақиқатан кам учрайдиган ҳолат бў- йида сақланиб келаётган VII юзйилликда либ, бу турклар билан Тан сулоласининг яшаган уйғур шаҳзодаси Қоричўр тигин (回 муносабатини, айниқса, Ўрхун хонлиги дав- 鹘王子葛啜特勤墓志)га оид хитойча ва ридаги тарихни чуқур тадқиқ қилишда му- ҳим аҳамиятга эга. қадимги турк ёзувидаги обида мутахассис- Тан сулоласининг пойтахти Чангандан лар томонидан “Хитойдаги ҳозирга қадар то- уйғур шаҳзодаси Қоричўр тигин қабртоши- пилган Тан сулоласи даврига оид яккаю яго- нинг топилиши ва унга ўйилган қадимги на қўштилли обида” деб тан олинмоқда. турк-руний ёзувидаги туркий матннинг Бу обиданинг узунлиги тахминан бир метр бўлганлиги муҳим аҳамиятга эга. Маълумки, бўлиб, устки қисмига хитой ёзувида уйғур шаҳ- 1893 йили қадимги турк-руний ёзувидаги зодаси Қоричўр тигин отасининг Тан сулола- ёзма ёдгорликларни ўқишнинг сири очилиб, сига кўмаклашиб, Ўнглук-Сўйгун қўзғалонини бир асрдан ортиқ вақт ўтди. Айнан шу вақт- бостирганлиги, оила насаби ва шаҳзоданинг да шундай бир қабртошининг топилганлиги Чанган шаҳрига қандай қилиб келиб қолганли- бундан кейин ҳам ана шундай битигларнинг ги, Тан сулоласида қандай вазифани бажарга- топилишига далолат қилади. Яқин кезларда ни, қандай касал билан йигирма ёшга кирмай Хитой Шинжонг уйғур автоном районининг туриб вафот этгани, нечанчи ойнинг нечанчи турли ҳудудларидан қадимги уйғур ёзуви- куни Чанган шаҳрининг қай ерига дафн этил- даги ёдгорликлар билан бир қаторда, турк- гани, айнан шу вақтда акасининг Чанган шаҳ- руний ёзувидаги ёдгорликлар ҳам топила рида яшаганлиги ҳамда шу жойдаги уйғур- бошлади. Масалан, яқин йилларда профес- ларнинг кўп қисми қабилалари билан бирга сор Питтер Зийме Шинжонг Жимисор тума- дафн маросимида қатнашганлиги қайд этилган. нида топилган турк-руний ёзувидаги бир Обиданинг турк-руний ёзувида ёзилган тошбитигни ўқиб чиқди. Ундан бошқа яна қисми мазмун жиҳатидан хитойчасига нис- Шинжонгдаги Қизил мингуй тош ўнгурла- батан оддийроқ. рининг том деворлари орасидан қадимги уй- Тарихий вақтлари аниқ ёзилган бундай ғур ёзуви билан қадимги турк-руний ёзувида қўштилли обиданинг Хитой ҳудудида топи- S H A R Q M A S H ’ A L I ёзилган хатлар топилди. Бу ҳол қадимги ёд- либ, қадимги турк ёзувининг Шарқий Осиё ҳу- горликларнинг аждодларимиз оёқ излари дудида ҳам тарихий қимматга эга бўлганлиги теккан жойлардан давомли равишда топили- билан бир қаторда, минг йиллар илгари яшаб ши мумкинлигини кўрсатмоқда. ўтган халқларнинг ўзаро муносабатларини Хитойдаги қадимги шаҳар Сиандан бу қўш- очиб беришга хизмат қилади. тилли қабр тошининг топилиши бутун дунё Шу ўринда мазкур қабртошга ўйиб ёзил- туркшуносларининг диққатини ўзига тортмоқ- ган хитойча ёзув ва туркий битигларни қу- да. Чунки, мазкур қабртош Хитой заминидан йида кўриб чиқамиз. Қабр тошидаги хитой- топилган бирдан-бир қўштилли ёдгорлик бў- ча битиг ҳақида. 1-расм. Хитойча ва туркий тилда битилган матннинг умумий кўриниши. Қадимги уйғур шаҳзодаси Қоричўр тигин 故回鹘葛啜王子守左领军卫将军墓志并序” қабр тоши Сиан шаҳрининг Тангчанган 给郎守秘书省著作郎赐绯鱼袋崔述撰 Мингдеминг қалъаси яқинидаги қабристон- 回鹘葛啜王子，则可汗之诸孙。我国家讨 дан топилган бўлиб, кўриниши квадрат 平逆臣禄山之乱也，王子父车毗尸特勤实统 шаклда, ён томонининг узунлиги тахминан 戎左右，有功焉。故接待之优宠，锡之厚， 40 см, қабр томи билан қабр тазкирасидан 殊于他国。王子以去年五月来朝，秩班禁 иборат икки қисмдан тузилган. Қабртош 卫，宾籍鸿胪。方宜享兹荣耀，光于蕃部， яхши сақланган эмас: ёзувлари уринган, ай- 奈何不淑，以贞元十一年五月廿目遘疾亡 ниқса, хитойча матннинг чап томонидаги руний ёхувли матн анча шикаст еган. 殂，享年二十。以其年六月七日葬于长安县 Қабртошдаги ўнгдан чапга қараб ёзилган 张杜原。兄王子阿波啜与诸部之属，衔哀奉 хитойча матнга асосан ёзилган қисми билан 丧。送终之饰，则有诏所司备仪焉，礼无其 тиниш белгилар орқали қабртошнинг мазму- 阙。呜呼!修短命也，死者生之终。乃刻石志 нини ойдинлаштириб, асосий мазмуни ёзиб 墓云:蕃之王子兮，气雄雄；生言始兮，死言 чиқилди. 终；魂神异兮，丘墓同 95 S H A R Q M A S H ’ A L I Мазкур қабртошдаги хитойча матннинг шинчи ойининг йигирманчи куни касаллик таржимаси қуйидагича: сабабидан оламдан ўтди. Бу вақтда у эндигина “Бу уйғур шаҳзодаси (回鹘葛啜王子), йигирма ёшда эди. Бу йили олтинчи ойнинг ет- яъни ўнг қўл муҳафазачи ёки қўриқловчи қў- тинчи куни Чанганнинг Жонду деган ерига мондон Қоричўр тигиннинг қабртош бити- дафн этилди. Ўз акаси Апринчўр тигин ҳамда гидир. Биринчи бўлиб кириш қисмидир, хат- қабилага тегишли бўлган бошқа катталар қат- ни ўювчи (иш бажаргучи) котиб бўлимининг тиқ қайғу ичида мазкур дафн маросимига қат- рўйхатга олувчиси, яъни қизил рангли балиқ нашди. Майитни узатганда жуда кўп зебу зий- халтасини осган Фейшудир. натлар (…..) ҳам бор эди. Хон ёрлиғига асосан, Уйғур Қоричўр тигин хоқон авлодидандир. мотам маросимининг ҳамма қоида-йўсунлари (…..) давлатимизга хоинлик қилган амалдор ва фаолиятлари тўлиқлигича баж