K.KARIMOVTÍŃ «AǴABIY» ROMANÍNDA SINONIM HÁM ANTONIMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Аннотация

This article examines the unique features of the use of antonyms and synonyms in the novel Agabiy by the Karakalpak writer K. Karimov. The author's style and the distinctive application of antonyms and synonyms in the work are analyzed with examples. Keywords: antonyms formed from nouns, adjectives, and verbs. Kórkem shıǵarma ushın sóz mánilerine tiyisli jaǵdaylardıń biri sózdiń sinonimlik mánileri bolıp esaplanadı. Sonıń ushın da tilimizde mánilik jaqtan bir-birine jaqın sózlerdiń toparı kóp. Biraq sol mániles sózlerdiń ózine tán ózgesheligi, ayrıqshalıǵı bolatuǵınlıǵı sózsiz. Bunday sinonimlik mániler shıǵarma tiliniń kórkemligin hám obrazlardıń ózinsheligin támiyinlewde úlken áhmiyetke iye boladı [1]. K.Karimovtıń dóretiwshiligi óziniń milliy ózgesheligi menen ayrılıp turadı. Onıń shıǵarmaları qaraqalpaq tiliniń bay leksikalıq baylıǵınan sheberlik penen paydalana alıwı menen stillik jaqtan ózgeshelikke iye. Mısallar: Al, Qulmannıń hayalı bolsa júregindegi dárt hásiretlerin tili arqalı tóger, biraq kókiregi jeńillesiwdiń ornına dárt penen beterirek tolar edi (I, II, 109-bet). Jaz boyı mıs qaynaǵan ıssılardıń izi úzilmeytuǵın Qızılqum sahrasında ósken hárbir shóp, hárbir giya ilajı bolsa suwǵa jaqınıraq jerge ósiwge umtıladı (I, II, 186-bet). Álqıssa birew dáwletli, dańqlı, abıraylı adamdı kórip, “hey, ol da ózime uqsaǵan adam eken ǵoy” dep qoya qalar (I, II, 228-bet). Ákesiniń dawısında ashıw, qáhar ya ǵazep joq edi (I, II, 266-bet). Joqarıda keltirilgen mısallardaǵı dárt – hásiret, shóp – giya, dańqlı – abıraylı – dáwletli, ashıw – qáhár – ǵázep sózleriniń mánileri bir-birine jaqın. Degen menen bul sózler jazıwshı tárepinen eki mánilik ottenok penen qollanıp tur hám bir-biri menen mánilesligi boyınsha birlesip kele aladı. Biraq olardıń ulıwma mánisi ortaq bolǵanı menen birewinde bar máni ayrıqshalıgı ekinshisinen tabılmaytuǵını ózinen-ózi belgili bolıp turǵanday seziledi. 1 34 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tilinizdegi sinonimlerdi mánisi jaǵınan bir-birine jaqın bolǵanı menen olardı qálegen jerde almastırıp qollanıp kete beretuǵın sózler dep qarawǵa bolmaydı. Olar tek bir-biri menen bir mánilesligi jaǵınan birlesip keletuǵın bolsa, al olar ushın ulıwma máni ortaq bolǵanı menen olardıń hárbiri ózinshe ózgeshelikke iye bolıp otıradı. “Aǵabiy” romanındaǵı bazı bir sózler qálegen orında da bir-biriniń sinonimi bolıp kele beredi. Olar jeke turǵanda da, tekst ishinde de sinonim bolıp turatuǵınlıǵı sezilip turadı. Mısallar: Iyinlerinen Qarataw kibi zil bolıp basqan erksizlik penen belgisizlik júgi alıp taslanǵan, olar endi qustay erkin, qustay azat edi (III, 12- bet). Qulımbettiń úyine barıp edi, ekewiniń de sóziniń bası quwıspadı, shaması kókireklerinde bir-birine degen ádawat, dushpanlıq otları tutanıp tarqastı (III, 40-bet). Almaǵan óshi, qaytpaǵan qastı bardur birewde! (III, 160-bet). Qaydan kelgenin bilmeydi, birden “bul átirapta ań kóp bolsa kerek” degen oy sap ete qaldı da, ol qıyalında órshiy-órshiy balanı jıllı ornınan turıwǵa májbúrledi (I, II, 7-bet). Qanday biyǵam, táshwishsiz kúnler edi (I, II, 29-bet). Máselen, túlkini hiyleker, sum dep jiyi-jiyi aytamız (I, II, 38-bet). Biy sarayǵa kóp márte kelgen, sol ushın bul jerdiń tártip-intizamın da biledi (I, II, 56-bet). Bizdi alla aldında gúnakar qılmań, tóbemizde quday bar, eki iynimizdegi eki perishte bar, inshalla bunısız da isimiz allanıń járdeminde pite berer (I, II, 59-bet). … Sol kúni hámme quwanıshlı, shaddı-qorram, Taǵabergen seyistiń kóp jıllardan berli kúlki ne ekenin bilmegen júzinen biy kúlki kórgen edi (I, II, 68-bet). Basın kótermey biydiń sózin maqullap otıra berdi. Gellesinde bir sawal shır gúbelek aylanar: “Ne qılıw kerek?. Uslap beriw kerek pe? Joq, qash dep aytıw kerek pe? (I, II, 100-bet). Mısallarda keltirilgen erkin – azat, ádawat – dushpanlıq, óshi – qastı, oy – qıyal, biyǵam – táshwishsiz, hiyleker – sum, tártip – intizam, alla – quday, quwanıshlı – shaddı-qorram, bas – gelle sinonim sózleri jeke turıp ta sinonim bola aladı. Al, romanda qollanılǵan geypara sózler tek anaw yamasa mınaw konteksttiń ishinde belgili bir mánisinde ǵana ekinshi sóz benen sinonim bola aladı. Mısallar: Qullası tartınbasın, awılǵa qaytsın, elge qaytsın (I, II, 76-bet). Kimnińdur mehribanlıǵına, tásellesine, jubatıwlarına kewli mútáj edi (III, 15-bet). Durıs, bendeniń, urısta qolǵa túsken tutqınnıń janına kim qural ilip, mine al, dep qoyar edi? (I, II, 138-bet). Sháhár kem- kemnen átirapqa en jayıp, tolısıp, keńeyip hám bayıp barar edi (I, II, 277-bet). Mısallarda keltirilgen awılǵa – elge, tásellesine – jubatıwlarına, bendeniń – tutqınnıń, tolısıp – keńeyip – bayıp sózleri kontekstlik mánileri tiykarında óz ara sinonim esaplanadı. Tilimizdegi sinonimler jasalıwı jaǵınan kóp ǵana ishki zańlılıqlarǵa iye. Sinonimlerdiń ádewir bólegin frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen jasalǵan sinonimler quraydı. “Aǵabiy” romanında da frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen jas