Некоторые факторы тюркизации Согда и их отражение в «Девону Лугатит-тюрк»

Аннотация

This article highlights some of the factors Turkization Sogdians in ancient and medieval time Central Asia and a reflection of this aspect in the work "Divanu lughat at-turk". Keywords and expressions: ‘Hu’, Istahri, Ibn Haukal, Muqaddasi, Great Silk Road, Makhmud Kashghari, work (literature), ethnic features, precondition. Қадим ва илк ўрта асрларда нафақат Мар- қада халқаро муомала тили вазифасини бажа- казий Осиё, балки унга қўшни ўлкалар орасида, риб келганлигида ҳам ўз ифодасини топишини таъбир жоиз бўлса, Шарқ ва Ғарб ўртасида ўзи- таъкидлайдилар. Ушбу фикрларга қўшилган га хос маданий кўприк вазифасини ўтаган суғ- ҳолда айтиш мумкинки, суғдийларнинг минг дийлар тарихи бирмунча яхши ўрганилган. йиллар мобайнида иқтисодий ва маданий жи- Кўпчилик тадқиқотчилар уларнинг Буюк ипак ҳатдан халқаро майдонда етакчи этнос бўлиш- йўли манзилгоҳлари бўйлаб ўз савдо колония- лари ва кейинчалик муайян бир халқ сифатида ларини барпо қилиб, халқаро тижоратнинг мун- тарих саҳнасидан тушиб кетишида ушбу омил- тазам равишда ривожланишини таъминлаган, лардан ташқари яна бир қатор шарт-шароитлар бу суғдий тилнинг узоқ асрлар давомида минта- ётади. Бу ҳақда туркий халқларнинг йирик ал- 84 S H A R Q M A S H ’ A L I ломаси, XI асрда яшаб ижод қилган Маҳмуд бўлишига қарамай, суғдийлар ва улар билан Кошғарийнинг “Девону луғатит-турк” (“Туркий қўшни яшайдиган ўтроқ ҳудудлар ҳеч бир вақт сўзлар девони”) асарида учрайдиган бир қатор тўғридан-тўғри ва узоқ вақт мобайнида муайян маълумотлар муҳим тасаввурлар беради. бир йирик марказ тарафидан бошқарилмаган. Чегаралари тўлақонли равишда аниқ бўл- Суғд ўлкаси, умуман олганда, “қўшни” кучлар- маган, ҳатто даврларга кўра ўзгариб турган нинг “заиф” назорати остида бўлиб келган. Суғд Амударё ва Сирдарё дарёлари орасида Дарвоқе, суғдийлар Аҳамонийларга тобелик- жойлашган бўлиб, мусулмон оламида Мова- дан сўнг эр. авв. IV асрда Александр Македон- роуннаҳр номи билан машҳур бўлган ҳудуд- ский раҳнамолигидаги юнонларнинг, эр.ав. II нинг муҳим бир қисмини ташкил этарди. асрдан то милодий III асргача Кушонларнинг, Хитойликлар таъбирича, “Ху”лар, яъни суғ- IV асрнинг биринчи яримидан эътиборан дийларнинг она юрти Ғарб адабиётида Сог- Хионитларнинг, V асрда Эфталитларнинг, VI диана (Суғдиёна)нинг чегаралари вақти-вақ- асрда Турк хоқонлигининг, VII асрнинг охири ти билан озми-кўпми ўзгариб турган бўлиши – VIII асрнинг илк чорагидан бошлаб эса араб- баробарида Самарқанд ва Бухоро оралиғида- ларнинг қўл остида бўлган2. ги Зарафшон ва уларнинг жанубидаги Қаш- Суғд иқтисодий-сиёсий ҳаёти ҳарбий иқти- қадарё дарёлари бўйлаб жойлашиб, унинг содиётдан кўра кўпроқ тинчлик ва осуда ҳаёт ўрни ҳозирги Ўзбекистоннинг катта бир қис- тарзи мослашган ҳунармандчиликка, деҳқон- мига ва қисман Тожикистон ҳудудларига чиликка ва кўлами узоқ-узоқларга кенгайган тўғри келарди. Зарафшон водийси қадимдан тижоратга асосланган эди. Устувор кучлар ўз- аҳолиси тиғиз ҳудуд сифатида билинган ларини сақлаб қолишлари ва ривожлантириш- бўлиб, унга қўшни ҳудудлар ҳам суғдий аҳо- лари учун иқтисодий тизимнинг, савдо-сотиқ ли зич тарзда истиқомат қилувчи воҳалар манзилларида осуда муҳит ўрнатишга интилар, сифатида маълум эди. бу эса айни шу талабларга мос этнос бўлмиш Аввало, таъкидлаш жоизки, суғдийлар ўз суғдийлар уларнинг ишига ярар, ўз навбатида, она ватанларида ниҳоят даражада ривожлан- мазкур йирик сиёсий кучлар – империялар ган шаҳарсозлик анъаналарига эга, суғориш уларни рағбатлантиришга ҳаракат қилар эди- тизимлари билан таъминланган деҳқончи- лар. “Буюк ипак йўлининг хўжайинлари” мо- лик, чорвачилик, ҳунармандчилик ва савдо- ҳиятидаги суғдийлар империал характердаги сотиққа ихтисослашган ўтроқ маданият ва- муайян бир сиёсий кучнинг вакиллари бўлма- киллари эдилар. Шаҳар-давлатлар ҳолатида ганликлари боис, бетараф этник хусусиятлари мавжуд бўлган ва кўплаб фарқли ўлкаларда эгаликлари учун ҳам, ўз она ватанларидан таш- ўз савдо колониялари ва диаспораларига эга қарида ҳам хорижий жамиятлар учун хавф туғ- суғдийлар1 Яқин Шарқ яҳудийлари сингари дирмас, бу эса уларнинг тижорий ва диплома- мунтазам қўшин ёки интизомли ҳарбий ти- тик алоқаларда муҳим мавқе тутишлари учун зимга эга бўлмаганликлари каби узоқ давр- имконият яратар эди. ларни ўз ичига олган муайян бир сиёсий Шундай бўлишига қарамай, илк ўрта аср- бирлик туза олмаганлар. Марказий Осиёнинг ларда Марказий Осиёнинг маданий жиҳат- ғарбий ва жанубий қисмлари, тарихий маъ- дан юксак савияга эришган ва ижтимоий лумотларга кўра, милоддан аввалги сўнгги фаол этнос бўлмиш суғдийлар орадан кўп мингйилликнинг ўрталари арафасида Эрон ўтмай, яъни Х аср атрофларида тарих саҳна- Аҳамонийлари томонидан истило қилинган сидан тушиб, бошқа этнослар таркибига сингиб кета бошлайдилар ва орадан бир- 1 Отахўжаев А. Илк ўрта асрларда Марказий Осиё цивилизациясида турк-суғд муносабатлари. – Т.: 2 Süer E. Orta Asya’nın gizemli halkı: Soğdlular, Soğd ve ART-FLEX, 2010. Soğdça // Türkbilig, 2012. – S. 82. 85 S H A R Q M A S H ’ A L I икки аср ўтгач, муайян бир этнос сифатида Ушбу маълумотларда