В произведении Садриддина аль-Хусайни «Ахбар ад-Даулат ас-Салджукия» упоминается министр Низамулмулк

Аннотация

This article is devoted to historical work “Ahbar ad-davla as-Saljukiyya” by historian Sadr ad-Din ibn al-Husayni, wich has important significance for the history of Central Asia, Azerbaijan, Iran and Iraq in period of Saljuks and Gaznevids (XI–XIII centuries.). The author gives us an interesting information about biography of Nizam al-Mulk – chief vizier of Saljuk rulers Alparslan (1063–1072) and his son Malikshakh (1072–1092). 75 S H A R Q M A S H ’ A L I Keywords and expressions: Saljukids, Masud ibn Makhmud, Kaim bi amri-l-Lah, Tughrulbek, Alp Arslan, Malikshakh, “Ahbar ad-davla as-Saljukiyya”, “Zubdat at-tavarekh fi ahbar al-umara va-l-muluk as-Saljukiyya”, Abu Ali Hasan ibn Ali Tusi Nizam al-Mulk, Siyasatname, an-Nizamiyya, Ash-Shibl ad-Davla Abu-l-Xayja al-Bakri. Салжуқийлар1 давлатлари Марказий ва Ғар- натижасида, аҳолининг туркий халқлардан бий Осиёда тарихнинг энг мураккаб, аммо та- иборат қатлами кенгая борди. Бироқ салжу- рихий воқеаларга бой бўлган бир даврда юзага қийлар билан боғлиқ бу давр илмий адабиёт келиб, мазкур минтақаларнинг ижтимоий-сиё- ва тадқиқотларда етарли даражада ўз аксини сий, иқтисодий ва маданий ҳаётида катта из топмаган2. Мутахассислар бунинг сабабини қолдирдилар ва бу ҳудудларнинг этномаданий салжуқийлар даврига оид манбаларни етар- жараёнларига ҳам кучли таъсир этди. Салжу- ли даражада ўрганилмаганидан3 деб били- қийларнинг давлат тузилмалари улардан олдин шади. Айтиш керакки, салжуқийлар даврини шаклланган араб халифалиги ва унинг дои- махсус ўрганган олимлар З. М. Буниятов ва расида ташкил топган маҳаллий давлатлар не- С. Г. Агаджановларнинг мазкур хулосалари гизида пайдо бўлиб, тарих ривожининг кейин- ҳалигача долзарблигини сақлаб келмоқда. ги босқичини ўзгартирдилар. Ўтган асрнинг 60–80-йилларида баён этил- Ўғуз ва бошқа туркий қавмларга йўлбош- ган бу фикрларни инкор этмасдан, таассуф чилик қилган салжуқийлар 1040 йил 24 майда билан таъкидлаш лозимки, мустақил Ўзбе- Данданақон жангида ғазнавийлар султони кистонда салжуқийлар тарихини ўрганиш Масъуд ибн Маҳмуд лашкарини бутунлай тор- борасида олиб борилган илмий ишлар дои- мор этиб, ғарбга қараб юришларини давом эт- расида ҳам алоҳида комплекс изланишлар тирдилар. Жиддий бир қаршиликка дуч келма- йўқ. Ваҳоланки, салжуқийлар сулоласи ган салжуқийлар кетма-кетлик билан Оли Бўя ҳукмронлик йиллари, умуман Х–XII асрлар- (бувайҳийлар) сулоласига мансуб ҳудудларни ўз даги Марказий Осиёда туркий сулолалар қарамоғларига киргизиб, 1055 йили Бағдодни томонидан асос солинган давлатлар ўзбек ҳам забт этдилар ва халифа Қоим би амри-л-Лоҳ давлатчилиги тарихида ҳам муҳим босқич ва салжуқийларнинг энг ёши улуғ пешвоси Тўғ- давр ҳисобланади. Бироқ, Ўзбекистон тари- рулбекка барча қарам ҳудудлар устидан ҳукм- хи фанида сулолавий тарихни ўрганиш унча рон султон “Султон ал-Машриқ ва-л-Мағриб” урф бўлмаганлиги сабабли Салжуқийлар деб унвон берди. Султон Тўғрулбекнинг ворис- давлати тарихини комплекс ўрганиш тарих- лари Алп Арслон ва Маликшоҳ бу босқинчилик чилар эътиборидан четда қолган. сиёсатини ислом динини кенгайтириш ва ша- Салжуқийлар истилоси давригача ислом риати исломнинг муҳофазаси шиори остида да- оламида араб ва форс тилидаги тарихнавис- вом эттирдилар. Султон Маликшоҳ ҳукмронли- лик анча ривожланган эди. Минтақа ва суло- гининг охирги йилида (1092) салжуқийлар им- лавий тарих бўйича тарихий асарлар, шу периясининг чегаралари шарқда Қошғардан ва даврнинг турли соҳаларини ёритадиган бош- ғарбда Ўрта ер ва Мармар денгизлари, шимолда қа жанрдаги китоблар ҳам кўп эди. Кавказ ва жанубда Ямангача чўзилган эди. Салжуқийлар даврига оид манбалардан Салжуқийлар Марказий ва Ғарбий Осиё- бири Садриддин Абулҳасан Али ибн Абул- нинг ижтимоий-иқтисодий ҳаёти ҳамда та- фаворис Носир ибн Али ал-Ҳусайнийнинг рихида сезиларли из қолдирган. Жумладан, уларнинг даврида ерга эгаликнинг “иқто” шакли анча ривожаланди, салжуқийлар бош- 2 Об исторических сочинениях периода господства Сельджуков см.: Саhеn Сl. The Historiography of the чилигида кўчиб борган ёки босиб олган ҳу- Seljuqid Period. In // Historians of the Middle East. Ed. дудлардаги этногенетик жараёнга таъсири by B. Lewis, P. M. Holt. – London, 1962. – Р. 59–78. 3 Буниятов З. М. Садр ад-дин ал-Хусайни. Сообщения о сельджукском государстве, «сливки» летописей, со- 1 Салжуқийлар даврига оид адабиётлар ҳақида қа- общающих о сельджукских эмирах и государях / Вве- ранг: Агаджанов С. Г. Сельджукиды и Туркмения в дение, перевод, примечания З.М. Буниятова. – XI–XII вв. – Ашхабад: Ылым, 1973. – С. 143–151. Москва: Восточная литература, 1980. – С. 8. 76 S H A R Q M A S H ’ A L I “Ахбор ад-давлат ас-салжуқиййа” (Салжу- нинг иғволаридан хавфсираб яшарди. Ҳатто қий давлати ҳақида хабарлар) деб номланган Алпарслоннинг ўзи ҳам вазирини рофизий- араб тилидаги асаридир. Бироқ муаллиф ликда айблаб, унинг шофеий мазҳабида асарнинг муқаддима қисмида мазкур асарни эмаслигидан афсусланарди. Шоҳнинг шун- “Зубдат ат-таворих [фий] ахбор ал-умаро дай муносабатини Низомулмулкнинг ўзи ва-л-мулук ас-салжуқиййа” (Салжуқи