Роль эпиграфических и нумизматических источников в изучении древнеиндийской истории

Аннотация

In this article the author described the meaning of epigrafic and numezmatic sources in reseaches of ancient history of India. The author allocated the meaning of epigraphic and numizmathic sources in researches of Ancient Indian history. Keywords and expressions: ancient India, written sources, epigraphic and numismatic sources, Ashok Gupta Empire, sutras and shastras, sources in Sanskrit and Tamil, orders and decrees of the emperor. Ҳар бир халқ тарихини ўрганишда унинг бадир, синхрон ҳужжатдир. Манбада нафа- бугунги ривожланиши хусусиятларини тўғ- қат Ашока ҳукмронлиги, балки Маурийлар ри англаш учун унинг қадимий тарихига му- салтанати ҳақида бошқа ҳеч қаерда учрамай- рожаат этишга тўғри келади. Айниқса, бу диган қимматли маълумотлар бор. Қадимги Ҳиндистон каби қадимги ва мўъжизакор Ҳиндистон тарихи хронологиясидаги чал- мамлакат учун ниҳоятда долзарбдир. Чунки кашликларга ҳам эпиграфик ёзма манбалар унинг бугунги иқтисодий, сиёсий, маданий ойдинлик киритади. ривожланишида қадимги ҳинд тамаддуни- Қадимги Ҳиндистон тарихига оид ёзма ада- нинг ўрни беқиёсдир. Шу ўринда Қадимги бий манбалардан фарқли ўлароқ, эпиграфик Ҳиндистон тарихига оид эпиграфик ва ну- ёдгорликларда воқеа-ҳодисалар аниқ қайд қи- мизматик манбаларни ўрганиш, тадқиқ этиш линади. Сиёсий ва маданий ҳаётга оид воқеа- долзарб вазифалардан биридир. лар баёни қисқа ва лўнда акс эттирилади. Қадимги Ҳиндистон тарихи ва мадания- Бунга Жунагадхадаги Рудрамана битик- тини ўрганишда эпиграфик манбалар муҳим лари яққол мисол бўла олади. Унда ҳукмдор- ўрин эгаллайди. Бунинг қатор сабаблари лар Чандрагупта, Ашока ва Рудраманлар мавжуд. Энг муҳими эпиграфик ёдгорликлар даврида олиб борилган ирригацион ишлар ва кўп ҳолларда маълум воқеа-ҳодисалар тўғ- сув кўтаргичлар ҳақида маълумотлар акс рисида маълумот берувчи бирдан-бир ман- этирилган. Битикда подшоларнинг катта ер бадир. Шундай эпиграфик ёдгорликлардан ва инъомларини ибодатхоналарга берганла- бири – подшо Ашока (мил. авв III асрда яша- ри, шунингдек, бой ва аслзода инсонларнинг ган) ёдгорлигидир. У қадимги Ҳиндистонда- инъомлари тўғрисида ҳам маълумотлар кел- ги маурийлар сулоласининг шу даврдаги та- тирилган. Улар шу даврдаги ўзаро муноса- рихини акс эттирувчи ягона ишончли ман- батлар хақида маълумот бериб, реал воқе- 71 S H A R Q M A S H ’ A L I ликни ўзида мужассам этган. Кўп марталаб тон тарихига оид брахмидаги битикларни қайта ёзилган, кейинчалик таҳрир қилинган ўрганишда ва изоҳ қилаётганда қийинчилик- ёзма манбалардан фарқли равишда эпигра- ларга дуч келадилар. фик манбалар ўз даври ҳақида энг ҳаққоний Кўпинча тадқиқотчи олдида эпиграфик ва ишончли манба эканлигига ҳеч қандай манбанинг битилган даврини аниқлашда шубҳа йўқ. Эпиграфик манбаларнинг қим- муаммолар келиб чиқади. Ёзув услуби, тили матлилиги шундаки, уларда воқеалар тузув- ва матн мазмуни битикларнинг хронологик чининг аниқ ва синхрон баёни асосида бити- чегараларини аниқлашга ёрдам беради. Лекин лади ва шу давр сиёсий тарихини аниқ ифо- баъзида хронологик давр шунчалик катта бў- далайди. Адабий ёзма манбаларда эса, аниқ- лиши мумкинки, бу ҳол битикнинг қийматини лик ва синхронликни тўлиқ тиклаб бўлмай- тушириб юбориши мумкин. Аммо битикнинг ди. Шунинг учун бугунги кундаги Қадимги аниқ санаси ва ҳукмдор исми матнда ўз акси- Ҳиндистоннинг сиёсий тарихига оид маълу- ни топган бўлса, бу унинг қадрини, қийматини мотларимиз деярли тўлалигича эпиграфик ошириб юборади ва уни тадқиқ қилувчилар маълумотларга асосланади. сонини оширади. Тадқиқотчиларнинг фикри- Эпиграфик ёдгорликларнинг маълумот- ча, Қадимги Ҳиндистон тарихига оид эпигра- лари ёзма манбаларда ўз аксини топган бўл- фик манбаларнинг камчилиги ҳақида гап са ёки воқеалар кетма-кетлиги ёзма манбада кетганда тадқиқотчилар тўғри қайд этганидек, ҳам зикр этилган бўлса, бу эпиграфик ёдгор- уларнинг кўпчилигида панегерик ва поэтик ликнинг қадрини янада оширади. Бу шу унсурлар кўп бўлиб, баъзида улар реал тари- даврдаги воқеа-ҳодисалар кетма-кетлигини хий воқеликни акс эттирмайди. Бу хусусият, тўлиқ ва пухта ўрганишга, шунингдек, ёзма айниқса, прошастри (панегерик) битикларида манбанинг объективлигини таққослашда жу- кўп учрайди. Одатда, уларда подшоҳ ва зода- да қўл келади. Шу ўринда Маурийлар сал- гонлар ҳаддан зиёд улуғланади. Аммо баъзи танати давлат бошқарувини ўрганишда под- ҳолларда панегерик битиклар Қадимги Ҳин- шо Ашока эдикти ва Артхашастри маълу- мотлари1, шунингдек, Индики салафкийлар дистон тарихини ўрганишда муҳим манба вазифасини ҳам ўтайди. элчиси Мегасфеннинг ёзма манбаларида маълумотларнинг бир-бирига муқобиллиги Гупталар даври ҳақида маълумот берувчи юқоридаги фикрларимизнинг далилидир. (айниқса, сиёсий тарихига оид) машҳур Ол- Шу билан бирга эпиграфик маълумотлар- лоҳобод битиклари, у гупталар сулоласининг ни татбиқ этиш тадқиқотчига маълум дара- вакили подшо Самудрагуптага (милодий жада қийинчиликлар ҳам туғдиради. Кўп IV аср) тегишли. Бу ўзига хос панегерик би- асрлар олдин ёзилган, шундан кейин бирор тик зодагон Харишен томонидан битилган марта таҳрир қилинмага