DAVLAT BYUDJETINING KAMOMADLIK MUAMMOSI VA UNI BARTARAF ETISH IMKONIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada davlat byudjeti kamomadining iqtisodiy mohiyati, vujudga kelish sabablari, uning salbiy oqibatlari va bunday muammoni bartaraf etishning asosiy yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, davlat moliyasini barqarorlashtirish bo‘yicha xalqaro amaliyotdan misollar keltiriladi hamda O‘zbekiston misolida tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: byudjet kamomadi, davlat moliyasi, soliq siyosati, iqtisodiy barqarorlik, xarajatlar optimallashtirish, davlat qarzi. Davlat byudjeti — bu hukumat faoliyatini moliyalashtiruvchi asosiy hujjat bo‘lib, unda daromadlar va xarajatlar muvozanati ko‘zda tutiladi. Ammo ayrim holatlarda byudjet xarajatlari daromadlardan ortib ketishi natijasida byudjet kamomadi yuzaga keladi. Bu holat davlat moliyaviy tizimining barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun byudjet kamomadining sabablari va uni bartaraf etish yo‘llarini tahlil qilish dolzarb masala hisoblanadi. 1. Davlat byudjeti kamomadining mohiyati va sabablari Byudjet kamomadi — bu belgilangan davrda davlat xarajatlarining daromadlardan oshib ketishidir. U quyidagi asosiy omillar natijasida yuzaga keladi: - Soliq tushumlarining kamayishi - Xarajatlarning ortishi - Moliyaviy boshqaruvdagi samarasizlik - Tashqi iqtisodiy omillar Shuningdek, pandemiya, tabiiy ofatlar yoki geosiyosiy tahdidlar kabi favqulodda vaziyatlar ham byudjet muvozanatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 2. Byudjet kamomadining salbiy oqibatlari - Davlat qarzining ortishi - Inflyatsiya xavfi - Valyuta kursining beqarorligi - Sarmoyadorlar ishonchining pasayishi 721 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 - Ijtimoiy sohalarda ta’minotning kamayishi 3. Byudjet kamomadini bartaraf etish yo‘llari a) Daromadlar bazasini kengaytirish - Soliq tizimini isloh qilish - Yashirin iqtisodiyotni legallashtirish - Eksportni rag‘batlantirish b) Xarajatlar siyosatini optimallashtirish - Davlat dasturlarini tahlil qilish - Raqamli texnologiyalarni joriy etish - Tanlov asosida xaridlar tizimini takomillashtirish c) Davlat qarzini oqilona boshqarish - Qarz yuki va xizmat ko‘rsatish xarajatlarini optimallashtirish - Ichki qarz bozorini rivojlantirish - Qarz mablag‘larini investitsiya loyihalariga yo‘naltirish d) Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash - Pul-kredit siyosatini fiskal siyosat bilan muvofiqlashtirish - Iqtisodiy diversifikatsiyani rag‘batlantirish - Xususiy sektorni rivojlantirish Byudjet kamomadi davlat moliyaviy siyosatining zaif joylarini ko‘rsatuvchi muhim ko‘rsatkichdir. Uning mavjudligi iqtisodiyotni izdan chiqarishi mumkin. Shu sababli, byudjet kamomadini bartaraf etish uchun kompleks va tizimli yondashuv zarur. Bu jarayonda soliq siyosati, xarajatlar boshqaruvi, qarzlarni oqilona boshqarish va makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlash kabi yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston sharoitida ham davlat moliyasi barqarorligini ta’minlash uchun islohotlar chuqurlashtirilishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Qudratova, G. M. (2025). TEXNOLOGIK PARKLARNING MINTAQA INNOVATSION RIVOJLANISHINI TA'MINLASHDAGI AHAMIYATI. YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI, 2(8), 170-178. 2. Sodiqova, N. (2025). IQTISODIYOT FANLARINI OʻQITISHDA TALABALAR TEXNIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHNING AMALDAGI HOLATI VA TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI. " ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ" международный научно-методический журнал, 2(19). 722 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 3. Bahodirovich, K. B. (2025, April). STRUCTURE OF THE CASH FLOWS STATEMENT. In CONFERENCE OF MODERN SCIENCE & PEDAGOGY (Vol. 1, No. 1, pp. 325-330). 4. Алимова, Ш. А. (2025). УСТОЙЧИВЫЕ ЦЕПОЧКИ ПОСТАВОК: ОТ ТРЕНДА К НЕОБХОДИМОСТИ РАСШИРЕННАЯ ВЕРСИЯ. Modern Science and Research, 4(5), 76-81. 5. Toshov, M. H. (2025). SАNОАT KОRXОNАLАRIDА MEHNАTGА HАQ TО'LАSH TIZIMINI BОSHQАRISH. Modern Science and Research, 4(4). 6. Azimov, B. (2025). METHODS AND MODELS FOR ASSESSING THE SOCIO- ECONOMIC EFFICIENCY OF REGIONAL INNOVATION INFRASTRUCTURE. International Journal of Artificial Intelligence, 1(3), 685-691. 7. Ikromov, E. I., & Safarova, J. (2025). O’ZBEKISTONDA YASHIL TADBIRKORLIKNI HUDUDLARDA RIVOJLANTIRISHI ISTIQBOLLARI. Modern Science and Research, 4(4), 421-428. 8. Raxmonqulova, N. O. (2025). DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY ON A GLOBAL SCALE AND THE EXPERIENCE OF COUNTRIES. SHOKH LIBRARY. 9. Shadiyev, A. X. (2025). MINTAQANING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI BOSHQARISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH. STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE AND ITS SHORTCOMINGS, 1(7), 145-150. 10. Naimova, N. (2025). THE IMPACT OF GLOBALIZATION ON MODERN ECONOMIC PROFESSIONS. Journal of Multidisciplinary Sciences and Innovations, 1(2), 153-155. 11. Bazarova, M. (2025). FEATURES OF ASSESSING THE EFFECTIVENESS OF INNOVATION RISK MANAGEMENT OF AN EDUCATIONAL ORGANIZATION IN THE PROCESS OF DIGITAL TRANSFORMATION OF ACTIVITIES. Journal of Multidisciplinary Sciences and Innovations, 1(2), 161-164. 12. Jumayeva, Z. (2025