IQTISODIYOTIMIZDA INVESTITSIYANING O‘RNI VA AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada investitsiya tushunchasining nazariy asoslari, uning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni, zamonaviy investitsiya shakllari va ularning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi ahamiyati keng yoritilgan. Shuningdek, mamlakatimizda investitsiyaviy muhitni yaxshilashga qaratilgan islohotlar tahlil qilinib, mavjud muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar yuzasidan takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: investitsiya, iqtisodiy o‘sish, to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiya, portfel investitsiyasi, islohot, investitsiya muhiti, tarmoqlar rivoji. Investitsiyalar har qanday mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining muhim tayanchi hisoblanadi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyotiga asoslangan tizimda investitsiyalar yordamida ishlab chiqarish quvvatlari kengaytiriladi, texnologiyalar yangilanadi, zamonaviy ish o‘rinlari yaratiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston uchun investitsiyalar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, kambag‘allikni qisqartirish va infratuzilmani modernizatsiya qilishning asosiy vositasi sanaladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: "Investitsiya — iqtisodiyotimizning hayotiy kuchidir. Agar investitsiya bo‘lsa, yangi texnologiyalar, yangi ish o‘rinlari, raqobatbardosh mahsulotlar bo‘ladi." Shu boisdan mamlakatimizda investitsiyaviy muhitni yaxshilash va investorlar ishonchini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Investitsiya — bu kelajakda foyda olish maqsadida real yoki moliyaviy aktivlarga kapital kiritishdir. Bu faoliyat qisqa muddatli manfaatlardan ko‘ra uzoq muddatli iqtisodiy samaradorlikni ko‘zlaydi. Investitsiyalarni quyidagicha tasniflash mumkin: Investitsiya turlari: 1. Manbaga ko‘ra: o Ichki investitsiyalar — mahalliy resurslar hisobidan amalga oshiriladi. o Tashqi (xorijiy) investitsiyalar — chet el kapitali jalb etiladi. 680 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 2. Mulk shakliga ko‘ra: o Xususiy investitsiyalar — yuridik yoki jismoniy shaxslar tomonidan; o Davlat investitsiyalari — davlat byudjeti yoki davlat korxonalari tomonidan amalga oshiriladi. 3. Shakliga ko‘ra: o Real investitsiyalar — ishlab chiqarish vositalariga (binolar, uskunalar, texnologiyalar); o Moliyaviy investitsiyalar — qimmatli qog‘ozlar, aksiyalar, obligatsiyalar orqali. 4. Ishtirok shakliga ko‘ra: o To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar — investor o‘z kapitali bilan faoliyat yuritadi; o Portfel investitsiyalari — moliyaviy aktivlarga (aksiyalar) egalik qilinadi, lekin boshqaruv huquqisiz. Zamonaviy davrda innovatsion investitsiyalar — yangi texnologiyalar, raqamli tizimlar, intellektual mulkka asoslangan loyihalar ko‘rinishida bo‘lib, iqtisodiyotning texnologik yangilanishida muhim ahamiyatga ega. “Yashil” investitsiyalar esa ekologik barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan (quyosh, shamol, bioenergetika sohalariga sarmoya kiritish). Investitsiyalar iqtisodiy taraqqiyotning asosiy drayveri hisoblanadi. Ular quyidagi yo‘nalishlarda bevosita ta’sir ko‘rsatadi: Sarmoya kiritilishi natijasida korxonalarning texnik qayta jihozlanishi, mahsulot sifati va hajmining oshishi ta’minlanadi. Bu esa ichki bozorni to‘ldirish va eksport salohiyatini kuchaytirishga xizmat qiladi. Investitsiyalar orqali ilmiy-texnik loyihalar, startaplar va texnoparklar faoliyati moliyalashtiriladi. Bu esa raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantiradi. Sog‘liqni saqlash, ta’lim, infratuzilma kabi sohalarga sarmoya yo‘naltirilganda jamiyat farovonligi oshadi, xizmatlar sifati yaxshilanadi. Har bir yangi investitsiya loyihasi yangi ish o‘rinlarini yaratish bilan birga, mehnat resurslarining samarali bandligini ta’minlaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston investitsiyaviy faoliyatda keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirmoqda. Jumladan: • Erkin iqtisodiy zonalar va sanoat klasterlari tashkil etildi; • Soliq va bojxona imtiyozlari joriy etildi; • Xorijiy investorlar uchun valyuta konvertatsiyasi kafolatlandi; 681 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 • "Bir darcha" tamoyili asosida soddalashtirilgan ro‘yxatdan o‘tkazish tizimi yo‘lga qo‘yildi. Statistik ko‘rsatkichlar: • 2023 yilda O‘zbekistonda jami 407 trln so‘mlik investitsiya o‘zlashtirilgan, bu avvalgi yillarga nisbatan sezilarli ko‘pdir; • To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi 10 mlrd AQSH dollaridan oshgan; • Asosiy investitsiya yo‘nalishlari: energetika, qurilish, kimyo sanoati, transport va logistika. Yirik investitsiya loyihalari: • Talimarjon IES (elektr stansiyasi) kengaytirilishi; • Toshkent–Andijon avtomobil yo‘li rekonstruksiyasi; • Qarshi va Navoiy hududlarida xususiylashtirilgan gaz korxonalari. Samarali investitsiya siyosatini yuritish uchun quyidagi shart-sharoitlar muhim: Investorlarga huquqiy kafolatlar berilishi, investitsiya nizolari mustaqil sudlar orqali hal qilinishi zarur. Kredit, sug‘urta va fond bozori kabi moliyaviy mexanizmlarning faoliyati kengaytirilishi kerak. Yangi korxonalar va i