Интерпретация символов животных в китайской и узбекской лингвокультурах

Аннотация

This paper discuses symbolical significance of such animals as horse, tiger, fox, hare, turtle and dragon, in Chinese and Uzbek lingvo-culture, as well as observes their emphasis in image of outward. Keywords and expressions: symbol, significance, thinking, culture, outlook, outward, mentality, communications, mythology. Инсон моддий муҳитдан ташқари, рамзий ли дейиш мумкин”. Рамзлар ўз-ўзидан шакл- оламда ҳам яшайди. Инсон ўз тарихининг илк ланмаган, улар инсоннинг билиш маҳсули си- даврларида маънолар дунёсида яшаган, дунё- фатида вужудга келган1. ни рамзлар орқали қабул қилган, табиат билан рамзлар орқали муносабатда бўлган. Шунга 1 Усманова Ш. Лингвокултурология фанидан кўра, “инсон тилини тўла маънода рамзлар ти- маърузалар курси. – Т.: Университет, 2014. 70-б. 56 S H A R Q M A S H ’ A L I Рамз – ташқи дунёнинг турли маданият бир отда: “ҳеч кимнинг ёрдамисиз, ёлғиз”), 招 вакиллари ички дунёси, онги, тафаккури ва 兵买马 (аскарларни чақириш ва отларни сотиб руҳидаги аксидир. Ҳар бир инсонда, ҳар қан- олиш: “ҳамкорларни йиғмоқ”), 马到成功 (тезда дай маданият вакилида ички дунёни ўзига муваффақиятга эришмоқ), 马革裹尸 (жасади хос қабул қилувчи “туғма механизм” мавжуд от терисида дафн этилди: “жанг майдонида бўлади. Бу “туғма механизм” ташқи дунёни мардларча ҳалок бўлди”) ва ҳ.к.лар шулар рамзлар, тимсоллар орқали “қайта ишлаб” жумласидандир. қабул қилишга мослашгандир. Отнинг чопқирлик хусусияти билан боғ- Ижтимоий мулоқот тизимида муайян объ- лиқ ибораларнинг ҳам кенг тарқалганини ку- ектлар, масалан, предмет, ҳаракат, ҳодиса, затиш мумкин: 快马加鞭 (йўртоқи отни қам- матн, тасвир, ҳайвон, ўсимлик, ранг, рақам ва чиламоқ: “жон борича чопмоқ”), 天马行空 ҳ.к.лар рамз бўлиб хизмат қилади. Рамзлар (учқур от самода елдек учиб бормоқ: “фикр- моддий (буюм, предмет), тушунчавий, сўзли, хаёл парвози, фикр-хаёл учқурлиги”). тасвирий ва овозли бўлиши мумкин. Отдаги кучлилик, сабр-чидамлилик фази- Хитой ва ўзбек лингвомаданиятларидаги латлари қуйидаги мақолларда ўз аксини топ- рамзларни қиёслаш натижаси мазкур мада- ган: 路遥知马力，日久见人心 (От сафарда ниятларда ҳайвон ва жонивор тимсоллари- билинар, ёт – еярда), 马不停蹄 (тинимсиз, нинг кенг тарқалганлигини кўрсатди. Ай- бир дақиқа ҳам тўхтамасдан). ниқса, от кенг тарқалган тимсоллардан бири- “От туркий қабилаларда тотем жонивор- дир. Туркий халқлар ва Хитой маданиятида лардан бири бўлиб, эзгулик руҳи сифатида от катта аҳамиятга эга бўлган севимли жо- шомонга ёвуз руҳ устидан ғалаба қилишда нивор ҳисобланади. ёрдам беради. Шомонларнинг ҳассалари кў- От – кучли, сабр-чидамли, кўркам, покиза, пинча от рамзини ифодалайди ва ўзбек хал- зийрак, ҳушёр, бирор нарсани дарҳол пайқаш, қида ҳозиргача отнинг деви бор деган инонч- кўриш, ҳид билиш, товушни, ҳатто билинар- лар сақланиб қолган”. Фарғона, Қўқон, Самар- билинмас шарпани эшитиш, сезиш қобилия- қанд ва Ўратепада девни от қиёфасида тасав- тига эга бўлган ҳайвондир. Бу фазилатларидан вур қилинади. Ўзбек халқ эртаклари ва дос- ташқари от инсоннинг содиқ дўсти, вафодори, тонларида “от қаҳрамоннинг садоқатли йўлдо- оғир ишларда мададкори, сафарларда ҳамроҳи, ши, ҳамроҳи, ёрдамчиси, баъзан ўринбосари жангу жадалда, бошқа хавф-хатарли ҳолатлар- сифатида учрайди. Алпомишни Бойчибор, да кўпинча кишини ўлим-йитимдан сақлаб қо- Гўрўғлини Ғиротсиз тасаввур қилиб бўлмай- лувчи ажойиб жонивордир1. ди. “Паҳлавон Рустам” эртагида от Рустамни Хитой мифологиясида от само, олов, жа- ҳамиша фалокатлардан асрайди. “Маликаи нуб, шунингдек, мучаллардан бирини тимсол- айёр” достонида от қаҳрамоннинг саргузашти лайди. Хитой тилида “от” тушунчаси 马 иерог- ва қаҳрамонликларига тенг шерик. Эртак ва лифи билан ифодаланади. Қадимий Хитойдаги достонларда девлар ҳам баъзан от кўриниши- жангларни отсиз тасаввур қилиб бўлмаган. да келади ёхуд бир юмалаб отга айланади. Бир Шунинг учун ҳам хитой тилининг ҳарбий лек- афсонага кўра, отлар тангрилар билар аждар- сикасида от иероглифи билан ясалган кўплаб ҳолардан тарқалган. Шу сабабли халқ оғзаки ибораларни учратиш мумкин: 兵强马壮 (кучли ижодида қанотли отлар кўп учрайди”2. Ўзбек жангчи ва бақувват отлар: “кучли армия”), 千 инончларига кўра, ўлими яқинлашган ёки 军万马 (мингларча жангчилар ва ўн мингларча ўлим хавфи туғилган кишининг тушига от отлар: “қудратли қуролли кучлар”), 一 马当先 кириб, ўлимдан дарак беради. (уюрни эргаштитиб борувчи от: “олдинга Хитой лингвомаданиятида кенг тарқал- отилиб чиқмоқ”), 单枪匹马 (бир найза билан ган тимсоллардан бири аждардир. Аждар 1 Шомақсудов Ш., Шораҳмедов Ш. Маънолар мах- 2 Эшонқулов Ж. Фольклор: образ ва талқин. – Қарши: зани. – Т.: ЎМЭ, 2001. 263-б. Насаф, 1999. 68–69-б. 57 S H A R Q M A S H ’ A L I хаёлий, мифологик ҳайвон бўлса-да, Хитой лик эпосларида алпларнинг аждарҳога қиёсла- миллий маданиятида муҳим аҳамият касб ниши ҳақида В. М. Жирмунский ва Ҳ. Т. Зари- этади. Хитойда аждар 8000 йил аввал пайдо фовлар қуйидаги мисолни келтиришади: бўлган, деган қарашлар мавжуд. Қадимда “Қоражон Алпомишни аждарҳога ўхша- Хуахиа қабиласи Хуангхе дарёси бўйида тади. Гўрўғлининг 40 йигити достонларда яшаётган илонни то