Классические словари персидско-таджикского языка

Аннотация

The article deals with medieval explanatory dictionaries of the Tajik-Persian language, which are valuable, and often unique, sources for research in the field of cultural history of the Iranian peoples. Keywords and expressions: Iranian languages, Persian, Tajik language, lexicography, historical linguistics. Форс-тожик лексикографияси бой тарих- ҳозирги пайтга қадар топилмаган 202 та лу- га эга бўлиб, форсча-арабча, форсча-туркча, ғат номларини келтиради1. форсча-урдуча каби икки тилли луғатлардан “Фарҳанги забони тожики” 2 томли ташқари, ўнлаб мумтоз изоҳли луғатларни изоҳли луғатининг кириш қисмида мазкур ўз ичига олади. Машҳур эронлик олим Саид Нафисий ўзининг “Farhanghā-ye pārsi” ма- 1 Nafisi S. Farhanghā-ye fārsi // Tabrizi M. H. Borhān-e қоласида бир қисми сақланиб қолмаган ёки qāte’. Т. I. – Теҳрон: М. Моин, 1951. 71–77-б. 53 S H A R Q M A S H ’ A L I луғат тузилишининг асосий тамойиллари ба- “Farhang-e oim evak” бизгача дефект ён этилган бўлиб, унда мумтоз форс-тожик ҳолатидаги қўлёзма шаклида етиб келган. тилининг асосий луғатлари келтирилади. Луғат ўрта форс тилида изоҳи келтирилган Мазкур луғатда 45 мингдан зиёд сўз ва сўз 880 та авесто тилидаги сўз, сўз бирикмалари бирикмалари ўз ўрнини топган1. Юқорида ва гапларни ўз ичига олади. Глоссарийда қайд этилган луғат форс-тожик мумтоз ада- тақдим этилган бутун авесто тилидаги матни биёти, асосан, мумтоз шеърияти тилининг 1000 га яқин сўздан, паҳлавий тилидаги лексика ва фразеологияси асосида яратил- матни 2250 та сўздан иборат. ган. Бу луғат форс графикасига ўтказилиб, “Farhang-e Pahlavik” ўз ҳажмига кўра анча 2006 йилда Эронда нашр этилган2. кенгроқ бўлиб, мазкур глоссарийнинг матни Фарҳанглар орасида илк фарҳанг IX аср тўлиқ сақланиб қолган ва бир неча бор нашр охири Х асрнинг бошида тузилган Farhangi этилган. Бу глоссарийда оромий идеограм- Abu Hafsi Sug‘di ёки Risolai Abu Hafsi Sug‘di малари ўрта форс ёзуви ёрдамида изоҳланади, бўлиб, мазкур луғат муаллифи Абу Хафс Ҳаки- бу луғатда 1300 га яқин сўз мавжуд. Бу луғат- ми Суғдий (Самарқандий) ҳақида маълумотлар да кенг лексик материални мавзу гуруҳлари жуда ҳам кам. Фақатгина ўз даврида машҳур бўйича таснифлашнинг илк ҳаракатлари кўзга мусиқачи ва мусиқа назариётчиси ҳамда ташланади. Луғат изоҳ, мавзу тамойилига кў- “шохруд” мусиқа асбоби ихтирочиси бўлгани ра 31 та бобга ажратилган. маълум. Абу Ҳафс Суғдий бизгача етиб келган Мумтоз тил луғатлари орасида қуйидаги- мусиқа бўйича икки рисоланинг муаллифидир. лар энг катта аҳамиятга эга: “Lug‘ati furs”3, Абу Хафс Суғдий луғати қўлёзмалари сақла- “Burhon-e qote’”4, “Bahori ajam”5, “G‘iyos-ul- ниб қолмаган, лекин бу луғат XVII асрга қадар lug‘ot”6. кенг қўлланилган. Эрон луғатшунослари ва XI аср шоири Асадий Тусийнинг “Lug‘ati Ҳиндистон форс тили луғатлари тузувчилари furs” луғатини бизгача етиб келган энг қади- XVII асрга қадар “Risolai abu xafsi sug‘di” аса- мий изоҳли луғат деб ҳисоблаш мумкин. Бу рига ўз манбаларидан бири сифатида иқтибос луғатда X–XI асрларда Ўрта Осиё ва Хуро- келтириб ўтишган. соннинг шарқий қисмида ижод этган шоир- 1608 йилда Ҳиндистонда тузилган “Far- ларнинг бадиий меросида учрайдиган ноёб hang-e Jahongiriy”да 44 та фойдаланилган сўзларга изоҳлар мавжуд. Изоҳлар Рудакий, манбалар орасида биринчи бўлиб, Абу Хафс Фирдавсий, Унсурий, Фаррухий каби 77 та Суғдийнинг луғати келтирилган. мумтоз форс-тожик шоирларининг ижоди- Таъкидлаш жоизки, XI асрга келиб Эронда дан келтирилган мисоллар (1335 та байт) луғатшунослик бўйича қилинган ишлар сал- орқали берилган. Бу луғатда 1196 та сўз ва моқли ўринни эгаллаган. Сосонийлар даври- уларга 118 та синоним келтирилган. дан авесто тили-ўрта форс тили, оромий-ўрта XV ва айниқса, XVI асрда Ҳиндистонда Те- форс тили, суғд тили-ўрта форс тили луғат- мурийлар давлати барпо этилгани ва форс тили лари ҳамда бошқа луғатлардан парчалар етиб мазкур кенг ҳудудда расмий тил сифатида қа- келган. Ўрта форс тилига оид луғатлардан 2 бул қилинганидан сўнг луғатшунослик ҳам таси жуда ҳам қизиқарлидир. Биринчиси ривожланди. Натижада Ҳиндистон форс-тожик “Farhang-e oim evak” авесто-паҳлавий тили лексикология ва лексикографиясининг илмий луғати, иккинчиси эса “Farhang-e Pahlavik” марказига айланиб, XV–XVII асрлар давомида оромий – ўрта форс тили луғатидир. Мута- қуйидаги машҳур луғатлар тузилди: хассислар фикрича, улар сосонийлар сулола- сининг охирги даврларида яратилган. 3 Tusi A. A. Loghat-e fors. – Теҳрон, 1957. 4 Tabrizi M. H. Borhān-e qāte’. Т. I. – Теҳрон: М. Моин, 1 Фарhанги тожике ба руси – Таджикско-русский 1951. словарь. – Душанбе, 2006. – С. 5–10. 5 Bаhār R. T. Bahār-e Ajam. – Теҳрон, 1955. 2 Farhang-e fārsi-ye tājiki. Т. I–II. – Теҳрон, 2006. 6 Rāmpuri M. G. Ghiyās-ul-loghāt. Т. I. – Теҳрон, 1963. 54 S H A R Q M A S H ’ A L I “Sharafnomai Muniri”, “Muayyid-ul fuza- муаллифнинг дастлабки луғатларда келти- lo”, “Mador-ul afozil”, “Farhang-i Jahongiriy”, рилган маълумотларга нисбатан танқидий “Burhon-e qote’”, “Farhang-e Rashidiy” ва ҳ. мулоҳазалари мавжуд ва бу дастлабки луғат- Шу ўринда Сурурий тахал