IQTISODIY O‘SISH OMILLARI: NAZARIYA VA AMALIY TENDENSIYALAR

Аннотация

Mazkur maqolada iqtisodiy o‘sish tushunchasi, uning o‘lchov usullari va asosiy omillari tahlil qilinadi. Iqtisodiy o‘sishga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar, xususan, kapital, mehnat resurslari, texnologik rivojlanish, ta’lim sifati, institutsional muhit va investitsiyalar asosida ilmiy-nazariy yondashuvlar orqali yoritilgan. Maqolada jahon va O‘zbekiston misolida statistik ma’lumotlar tahlil qilinib, iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish bo‘yicha xulosalar berilgan. Kalit so‘zlar: Iqtisodiy o‘sish, omillar, kapital, mehnat, texnologiya, yalpi ichki mahsulot (YaIM), institutsiyalar, investitsiyalar. Iqtisodiy o‘sish har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi va aholi farovonligi uchun muhim ko‘rsatkichlardan biridir. U yalpi ichki mahsulot (YaIM) yoki yalpi milliy mahsulot (YaMM) hajmining o‘sishi orqali o‘lchanadi. Iqtisodiy o‘sishga turli omillar ta’sir ko‘rsatadi, ular orasida resurslar, texnologiyalar, siyosiy muhit va xalqaro integratsiya darajasi alohida o‘rin tutadi. Iqtisodiy o‘sishga oid ilmiy nazariyalar quyidagilarga bo‘linadi: Klassik nazariya: ishlab chiqarish omillari va bozor erkinligi asosiy o‘rin tutadi. Klassik iqtisodiy nazariya XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida shakllangan bo‘lib, iqtisodiy o‘sish va resurslardan samarali foydalanish masalalariga ilk bor ilmiy yondashuv bilan yondashgan nazariy maktabdir. Bu yo‘nalishning asoschisi sifatida Shotlandiyalik olim Adam Smit tan olinadi. Uning 1776 yilda nashr etilgan “Xalqlarning boyligi tabiati va sabablari haqida tadqiqot” (“The Wealth of Nations”) nomli asari klassik iqtisodiyotning poydevorini yaratgan. Adam Smitning asosiy g‘oyasi shundan iborat ediki, har bir inson o‘z shaxsiy manfaatini ko‘zlagan holda harakat qilsa, u bevosita bo‘lmasa-da, jamiyat manfaati uchun xizmat qiladi. Bu jarayon “ko‘rinmas qo‘l” tamoyili bilan izohlanadi, ya’ni bozor mexanizmi o‘z- o‘zini tartibga soladi va davlat aralashuvisiz ham iqtisodiyot samarali ishlaydi. Smit iqtisodiy o‘sishning asosiy manbai sifatida ishlab chiqarish omillari — yer, mehnat va kapitalni belgilaydi. 654 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 U ishlab chiqarish jarayonida mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning o‘rni va ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Masalan, uning mashhur igna fabrikasi misolida bir kishining barcha jarayonlarni o‘zi bajarishi kam mahsulot ishlab chiqarishga olib kelishini, ixtisoslashuv orqali esa ishlab chiqarish samaradorligi keskin ortishini asoslab beradi. Shu tariqa Smit ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, bozor erkinligini ta’minlash va davlat aralashuvini cheklash orqali iqtisodiy o‘sishga erishish mumkinligini ilgari suradi. David Rikardo esa klassik nazariyani yanada rivojlantirib, iqtisodiy o‘sishda resurslardan foydalanish, ularning taqsimoti va xalqaro savdoning roliga alohida e’tibor qaratgan. 1817 yilda nashr etilgan “Siyosiy iqtisodiyot va soliqqa tortish tamoyillari haqida” nomli asarida u “komparativ ustunlik” nazariyasini ishlab chiqdi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, har bir davlat o‘zida nisbatan samaraliroq ishlab chiqariladigan tovarlarga ixtisoslashishi orqali xalqaro savdodan maksimal foyda olishi mumkin. Rikardoning bu g‘oyasi global iqtisodiy munosabatlarda ixtisoslashuv va savdo aloqalarining iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sirini ilmiy jihatdan asoslab berdi. Shuningdek, Rikardo yer rentasi nazariyasini ham ilgari surdi. Uning fikricha, yer cheklangan resurs bo‘lgani uchun uning unumdorligiga qarab yer egalariga qo‘shimcha daromad — ya’ni renta — yuzaga keladi. Bu renta yer sifati va joylashuviga bog‘liq bo‘lib, ishlab chiqarish samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. U shuningdek, mehnat qiymati nazariyasini taklif qilgan bo‘lib, mahsulotning qiymati uni ishlab chiqarishga sarflangan mehnat miqdori bilan belgilanadi deb hisoblagan. Neoklassik nazariya: texnologik taraqqiyot uzoq muddatli o‘sishning asosiy drayveri sifatida ko‘riladi. Endogen o‘sish nazariyasi : ta’lim, ilm-fan va innovatsiyalarning o‘rni ta’kidlanadi. Kapital qo‘yilmalar ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda yuqori daromadli davlatlarda investitsiyalar YaIMning o‘rtacha 21,7% ni tashkil qilgan. Ishchi kuchi soni va sifati iqtisodiy samaradorlikka bevosita ta’sir qiladi. O‘zbekistonda 2024 yil holatiga ko‘ra mehnatga layoqatli aholining 52% dan ortig‘i band bo‘lgan (Davlat statistika qo‘mitasi). Texnologik yangiliklar ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Misol uchun, AQShda 2023 yilda innovatsiyalarga sarflangan xarajatlar YaIMning 3,5% ini tashkil etdi (OECD). Huquqiy tizim, korrupsiyaga qarshi kurash va xususiy mulk himoyasi kabi institutlar barqaror iqtisodiy o‘sish uchun zamin yaratadi. 655 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 Inson kapitaliga sarmoya – uzoq muddatli o‘sishning kafolatidir. O‘zbekiston 2023 yilda YaIMning 5,7% ini ta’limga yo‘naltirgan. Ko‘rsatkich 2020 2021