Диагностика как искусство, основанное на метафоре

Аннотация

In this article is emerged some features of an embodiment come and also noted the comparison role in its forma- tion. On the basis of examples are proved the genetic linkages of an embodiment, personification, comparison and metaphor. Keywords and expressions: reconsideration figures; similar qualities among personification, comparison and metaphor, historical (aspect); synchronism. Ташхис арабча шахслантириш маъносини топилган бўлмай, муайян мантиқий асосга билдириб, истилоҳда шахсга хос хусусиятлар- эгадир. Бошқача айтсак, кўчирилаётган инсон- нинг ҳайвонлар, қушлар, жонсиз нарса-пред- га хос хусусиятлар билан ҳайвонлар, қушлар, метларга нисбат берилишини англатади. Яъни, ўсимликлар ёки бошқа жонсиз нарсаларнинг ташхисда инсонларга хос бўлган ҳис-туйғу, айрим жиҳатлари орасида ўхшашлик, мушта- хатти-ҳаракатлар бошқа мавжудотларга ёки ракликлар кузатилади. Жалолиддин Румий- жонсиз нарсаларга кўчирилади. Бироқ, бу нинг қуйидаги рубоийсида ташхис санъати ма- кўчириш механик тарзда ёки шунчаки ўйлаб ҳорат билан қўлланган: 32 S H A R Q M A S H ’ A L I Рухсорингдан рангин ўғирлабди гул, ўхшашликлар асос қилиб олинган бўлса, ке- Йўлтўсардек дорга осилмиш кокил. йинчалик, яна тафаккур ривожи билан боғлиқ Қанча нола қилди фойда бўлмади, ҳолда, кўздан яширин (яъни ассоциациялар Фарахбахш бўйингдан жон олди булбул. орқали англанадиган) ўхшашликлар ҳам асос бўла бошлади. Шулардан келиб чиқсак, таш- Рубоийдаги гулнинг ёр рухсоридан ранг хис, интоқ, ташбиҳ, истиора каби санъатлар- ўғирлаши, кокилнинг дорга осилиши, булбул- ни бир илдиздан келиб чиққан, ўхшатишнинг нинг нола қилиши-ю, жон олиши – булар бари инсон тафаккури тараққиётининг турли бос- инсонга хос хусусиятларнинг гул, кокил ва қичларидаги кўриниши деб ҳисоблаш мум- булбулга кўчирилиши натижасида воқе бўлган кин. Албатта, буларнинг ҳар бири ўзи пайдо ташхисдир. Бунда гул ранги билан ёр рухсори- бўлган вақтда энг аввал тафаккур амали (шак- нинг ранги, кокилнинг осилиб туриши билан ли) бўлган, кейин эса адабиётнинг ифода во- дорда йўлтўсарнинг осилиб туриши, булбул- ситасига айланган. нинг сайраши билан инсоннинг нола қилиши Мумтоз адабиётшуносликдаги талқинлар- ўртасида ўхшашлик борлиги ташхиснинг юза- да ҳам бу санъатларнинг ўзаро боғлиқлиги га келишига мантиқий асос бўлган. эътироф этилади. Жумладан, Атоуллоҳ Ҳу- Платон “ўзини қиёфа ва ё нутқда бошқа сайний “мажознинг барча навъларин истиора” одамга ўхшатиш”ни тақлид деб билган. Пла- деб атаган Рашидиддин Ватвотга қўшил- тон ушбу хулосага ўзигача бўлган адабиёт- масдан, Қайс Розий изидан борган ҳолда нинг, кенгроқ қаралса, инсониятнинг тажри- “истиора улдурким, ясоқ ва ирода этилган басини умумлаштириш орқали келган. Нега- маъно орасиндағи алоқа ўхшашлиқтур”1 дей- ки, олис архаик замонларда бу ўхшатишнинг ди ва фақат ўхшатиш асосидаги кўчимни асосий кўриниши бўлган. Зеро, архаик ин- истиора деб билади. Олим истиора мажоз сон ўз атрофидаги нарса-ҳодисаларнинг (кўчим)нинг ўхшашлик асосидаги навъи эка- ҳаммасига жонли, ўзига ўхшаб фикрлайди- нини таъкидлагачгина: “Ақллиғ жондор- ган, ҳис қиладиган мавжудот деб қараган. лардин ўзга тилсиз ҳайвонлар, ўсумликлар, жисмларга хитоб ва аларнинг орасидағи тиғу Яъни уларни ўзига ўхшатган, уларни ўзига қалам, куну тун, шамъу гул мунозаралари қиёсан идрок этган. Бундай ўхшатишда янглиғ шоирлар яратган мунозаралар ҳам объект билан субъект қўшилиб, бирлашиб истиора қабилидиндур”2 деб ёзади. Яъни, бу кетган. Шу жиҳатдан қаралса, мумтоз ада- билан Атоулоҳ Ҳусайний ташбиҳ, истиора, биётда жуда кенг қўлланган, шунингдек, ҳо- ташхис ва интоқ санъатлари орасида мушта- зирда ҳам кенг қўлланувчи ташхис, интоқ раклик мавжудлигини, бу муштараклик улар- санъатларини келиб чиқиши жиҳатидан энг нинг ўхшатиш асосига қурилгани билан қадимийлари дейиш мумкин. Абстракт та- боғлиқлигини эътироф этади. факкурнинг ривожланиши билан инсон ўзини Ё.Исҳоқов ташхиснинг “халқ оғзаки ижо- қуршаган нарса-ҳодисаларга ўзидан ташқа- ди учун характерли қадимий бадиий усул”- ридаги нарса сифатида қарай бошлайди ва лиги, ушбу санъатнинг моҳияти махлуқоту уларни шу сифатда ўрганишга ҳаракат қила- нарса-ҳодисаларга “инсон учун хос хусусият- ди. Энди ўхшатиш иккита объектни қиёслаш- ларни” бахш этиб тасвирлаш экани, унинг га асосланади, яъни ўхшатиш субъекти объек- “рамзий ўхшашликка асосланиши”ни таъкид- тидан ажралади. Тафаккурнинг кейинги риво- жи давомида эса инсон ўхшашликка эга деб 1 Атоуллоҳ Ҳусайний. Бадойиъ ус-санойиъ: Форс билган иккита нарсадан бирини аташ билан тилидан. А. Рустамов таржимаси. – Т.: Адабиёт ва иккинчисини тушуна оладиган бўлди, яъни санъат, 1981. 219-б. 2 Атоуллоҳ Ҳусайний. Бадойиъ ус-санойиъ: Форс истиора (метафора) пайдо бўлди. Агар истио- тилидан. А. Рустамов таржимаси. – Т.: Адабиёт ва рада аввалига фақат кўзга аниқ ташланувчи санъат, 1981. 220-б. 33 S H A R Q M A S H ’ A L I лайди: “ёғин булутнинг йиғисига, момақал- байтини олиб қарайлик. Бу ерда “гулнинг дироқ осмоннинг оҳу ноласига нисбат бери- қизариши” (табиий жараён) билан “инсон- лар экан, уларнинг замирида ташбиҳий-исти