Теоретические аспекты управления банковской ликвидностью в современных условиях

Аннотация

This scientific article discussed the current state of liquidity management of banks and analyzed liquidity management in commercial banks. The article developed scientific and practical recommendations based on analyzes. Калитли сўзлар: тижорат банклари, ликвидлилик, бошқарув, тўловлар, кредит, нақт пул, самарадорлик. Кириш Тижорат банклари ликвидлилигини самарали бошқариш банкнинг ишончлилигини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Шу боисдан, банк менежментида ликвидлиликни бошқаришга алоҳида эътибор қаратилиб, унинг етарлилиги устидан доимий назорат ўрнатилади. Чунки, акциядорларнинг манфаатлари банк қийматининг узоқ муддатли ва барқарор ўсиши билан узвий боғлиқ. Банк кенгашининг ликвидлиликни бошқариш борасидаги сиёсати унинг активлари ва пассивларини шакллантиришда ўзаро қарама-қарши бўлган ликвидлилик-фойдалилик кўрсаткичлари ўртасидаги оқилона нисбатни таъминлашга қаратилиши лозим. Тижорат банклари ликвидлилигини тактик чоралар доирасида самарали бошқариб бўлмаслигини жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози яна бир бор тасдиқлади. Бу эса, ликвидлиликни бошқариш масаласини банкнинг стратегик менежмент тизимида бошқарувнинг объекти сифатида кўриб чиқилишини тақозо этади. Таъкидлаш керакки, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёевнинг 2017 йил 7 февралдаги асосан “2017–2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли фармонида иқтисодиётни ривожлантириш ва либераллаштириш мақсадида банк тизимини ислоҳ қилишни чуқурлаштириш ва барқарорлигини таъминлаш, банкларнинг капиталлашув даражаси ва депозит базасини ошириш, уларнинг молиявий барқарорлиги ва ишончлилигини мустаҳкамлаш, истиқболли инвестиция 2/2018 (№ 00034) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2018 йил лойиҳалари ҳамда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини кредитлашни янада кенгайтиришни амалга ошириш назарда тутилган[1]. Шу билан бирга, тижорат банкларининг ликвидлилик даражасини объектив баҳолаш ва уни самарали бошқариш тижорат банки бизнесининг энг муҳим жиҳатларидан бири ҳисобланади. Тўловларни ўз вақтида амалга ошириш, депозит ҳисобварағидан пул маблағларини қайтариш, бошқа мажбуриятларни бажариш учун банк ликвидлиликни сақлашга катта эътибор бериш керак. Ушбу муаммо банк бошқарувида етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. 2017 йилнинг июль ойидан бошлаб, Марказий банк томонидан тижорат банкларига хорижий валютани гаровга олган ҳолда қисқа муддатли кредитларни бериш ва “своп” операцияларининг фаоллаштирилиши пул-кредит инструментларидан банк тизими ликвидлигини тартибга солишда самарали фойдаланиш имкониятларини кенгайтирди. Марказий банк томонидан тижорат банкларининг ликвидлилигини тартибга солиш ва уни бошқаришда пул-кредит сиёсатининг бозор инструментларидан фаол фойдаланиб борилади. Бунда, халқаро тажриба ва мамлакатимиз банк тизимининг ўзига хос хусусиятини инобатга олган ҳолда тижорат банкларига ликвидлилик бериш бўйича янги инструментлар жорий этилиши ва мавжуд инструментларини такомиллаштириш борасида ишлар фаоллаштирилади[2]. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 12 сентябрдаги ПҚ-3270- сонли “Республика банк тизимини янада ривожлантириш ва барқарорлигини оширишга оид чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорида банк назоратининг халқаро принциплари доирасида тижорат банклари капиталининг етарлилиги, ликвидлилиги ва барқарорлиги бўйича талабларни бажариш муҳим йўналишлардан бири этиб белгиланди[3]. Бундан ташқари, миноритар акциядорлар манфаатларини намоён этувчи вакилларни Банк кенгаши таркибига киритиш амалиётини жорий этилиши банкларда кенгаш ролининг янада ортишига, хусусан ликвидлиликни бошқариш амалиёти юзасидан назоратнинг кучайишига олиб келмоқда. Республикамиз тижорат банклари кредит портфели таркибида узоқ муддатли кредитлар ҳажмининг ўсиб бориши, банкларнинг умумий депозитлари таркибида трансакцион депозитлар салмоғининг юқорилиги шароитида банклар томонидан ликвидлиликни бошқариш стратегиясини ишлаб чиқиш ва унда банк ликвидлилигини кутилмаган ҳолатларда таъминлаш учун зарурий чораларнинг, хусусан инновацион воситаларнинг белгиланиши муҳим аҳамият касб этади. Ликвидлиликни самарали бошқариш бўйича қатор муаммоларнинг тижорат банклари амалиётида мавжудлиги, хусусан қимматли қоғозлар билан РЕПО операцияларнинг ривожланмаганлиги, Марказий банкнинг очиқ бозордаги операциялари кўламининг етарли эмаслиги, махсус кредит аукциони дастурларининг жорий этилмаганлиги, хорижий валюталар билан своп, голд-своп операцияларининг ривожланмаганлиги тижорат банклари учун ликвидлиликни бошқаришда қийинчиликлар туғдириши мумкин. Айни пайтда, ҳар бир банкнинг активлари ва пассивлари таркиби, пул оқимлари турлича бўлганлиги, уларнинг мунтазам ўзгариб туриши боис ликвидлиликни менежмент усуллари ёрдамида бошқаришга индивидуал ёндашув талаб қилинади. 2/2018 (№ 00034) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2018 йил Мавзуга оид адабиётлар таҳлили