GAZNI QAYTA ISHLASH KORXONALARINING OQOVA SUVLARI TOZALASH JARAYONIDA QO‘LLANILADIGAN FLOKULYANTLARNING XOSSALARI VA ULARNING TOZALASH SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI O‘RGANISH

Аннотация

Shuni ta’kidlash kerakki, ushbu korxonalarning oqova suvlari oqim tezligida ham, organik va mineral aralashmalar, kolloid va chin eritmalarning murakkab kompleksini o‘z ichiga olgan ifloslantiruvchi moddalar tarkibida sezilarli notekislik bilan tavsiflanadi. Oqova suv tarkibida mavjud har xil turdagi bo‘yoqlar va organik qo‘shimchalar barqarorlik, toksiklik va past biologik parchalanish bilan tavsiflanadi. Tabiiy suvni ishlatilish ko‘lami va oqova suvlarni hosil bo‘lish hajmi bo‘yicha asosan neft va gazni qayta ishlash, to‘qimachilik va kimyo sanoati asosiy ishlab chiqarish korxonalari hisoblanadi. Kalit so`zlar: SFM-sirt faol moddalar, flokulyant, bentonit, PAA- poliakrilamid, Na-KMS-karboksi-metilselulozaning natriyli tuzi, EKP-elektro- kinetik potensial. Ishlab chiqarish sanoat korxonalarining oqova suvlari tarkibida 20 dan ortiq turli kation va anionlar, muallaq zarrachalar, bo‘yoqlar, sirt faol moddalar hamda 793 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. organik va mineral birikmalardan tashkil topganligi ilmiy manbalarda bayon etilgan [1-2]. Tozalovchi ingrediyent sifatida adsorbent – fraksiya o‘lchami 0,15 – 0,75 mkn bo‘lgan Navbahor bentoniti, koagulyant sifatida alyuminiy sulfat tuzidan foydalanildi. Bentonit miqdori 0,5 - 4,0 mg/l, alyuminiy sulfat konsentratsiyasi esa 0,2 – 0,4 mg/l oralig‘ida tajribalar olib borildi. Flokulyant sifatida biz karboksi-metilselulozaning natriyli tuzini (Na-KMS) va poliakrilamid (PAA) polimerlari aralashmalarini turli nisbatlarda mos ravishda 1: 0,5; 1:0,75 va 1:1 olib borildi. 1-jadval Bentonit suspenziyasining elektrokinetik potentsialining oqova suvni tozalashda qo‘llaniladigan flokulyantlarining kontsentratsiyasiga bog‘liqligi PAA va Bentonit Koagulyant Na – Na – miqdori, PAA konsentratsiyasi Q, mV KMS KMS mg/l Al (SO ) , mg/l nisbati 2 4 3 0,25 - - -2,1 0,5 - - +7,2 - 0,125 4 - -2,0 - 0,25 - +8,4 0,25 0,125 1:0.5 0,3 -1,3 0,25 0,5 1:1 0,5 +6,3 0,25 - - +30,8 0,5 - - +32,4 - 0,125 5 - +28,3 - 0,25 - +31,6 0,25 0,125 1:0.5 0,3 +22,4 0,5 0,5 1:1 0,5 +33,7 0,25 - - +33,8 0,5 - - +34,5 - 0,125 6 - +44,7 - 0,25 - +32,0 - - 0,3 +34,4 - - 0,5 +21,2 1,0 0,25 1:0.5 - +25,4 794 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. 1,0 0,5 1:0.5 0,3 +46,6 0,5 0,5 1:1 5 0,5 +33,7 Turli tabiatli va molekulyar og‘irlikdagi flokulyantlarning adsorbsiyasini elektrokinetik usul yordamida o‘rganilganda, gazni qayta ishlash korxonalaridan chiqayotgan oqova suvlardagi ifloslantiruvchi zarrachalarning manfiy elektro- kinetik potensiali (EKP) flokulyantlarning dozalari ortishi bilan kamayib borishi ko‘rsatilgan [3]. Ifloslantiruvchi dispers moddalarning EKP qiymatining nisbiy pasayishi va o‘zgarish qonuniyati flokulyantlar dozasiga va oqova suvlarni tarkibiga bog‘liq. Past molekulyar og‘irlikdagi polielektrolit Al (SO ) qo‘shilishi 2 4 3 bilan zarrachalar EKP ning kamayishiga sabab, bentonit zarrachalarining alohida joylariga makromolekulyarlarning adsorbsiyasi bo‘lib, bu maydonlarning zarrachalar zaryadini ya’ni umumiy zaryadni kamaytiradi. Bunday adsorbsiya kuzatilishi mumkin, bunga sabab flokulyantlar PAA (0,075 - 0,1 mkm) va Na-KMS (0,1 - 0,8 mkm) makromolekulalari o‘lchamlari oqova suv tarkibidagi mikrodispers muallaq zarracha hajmidan bir necha barobar kichik bo‘lib, odatda 5 mkm dan oshadi [132; 76-79 b.,140;312-331 b.,141; 173- 175 b.]. Olingan tajriba natijalari 1-jadvalda keltirilgan. Bentonit zarralarining EKP ko‘rsatkichining +46,6 mV dan nolgacha kamayishi Na-KMS va PAA = 1,0 : 0,5 nisbatida sodir bo‘ladi. Bunda flokulyant konsentratsiyasi 0,2 - 0,45 mg/l chegarasida bo‘ladi.Odatda oqova suvlarni tozalash uchun sezilarli darajada flokulyantlarning pastroq dozalari (1,5 - 2,0 mg/l) miqdorida qo‘llash maqsadga muvofiq hisoblanadi. Flokulyantlar dozasini oshirish bilan bentonit zarralarining EKP qiymati musbat bo‘lib, ma’lum bir qiymatga qadar ortib boradi va sirtning adsorbsion to‘yinishiga to‘g‘ri keladi hamda faqat flokulyant tabiatiga bog‘liq bo‘ladi. EKPning ushbu chegara qiymati flokulyant suvli eritmalardagi makromolekulalarning konformatsion holatini hisobga olgan holda haqiqiy zaryadini aniqlash uchun xizmat qiladi [4-5]. Flokulyantning optimal dozasi ifloslantiruvchi zarrachalarning EKP ning ma’lum bir manfiy qiymatiga to‘g‘ri keladi va bu flokulyantlarning turiga va 795 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. nisbatiga, shuningdek, oqova suvning tarkibiga bog‘liq, ya’ni eng yuqori tozalash samaradorligi dispers zarrachalar past molekulyar og‘irlikdagi koagulyant Al (SO ) va qisman polimer bilan qoplanganida kuzatildi. Ushbu holat 2 4 3 polimerlarning sorbent sifatida yutilgan makromolekulalari bilan muallaq zarrachalar flokulyatsiya qilishda faqat oqova suv tarkibidagi zarrachalarning adsorbsiyalanishi uchun erkin yuzasi mavjud bo‘lganda kuzatiladi. 2-jadval Flokulyatsiya jarayonida flokulyantlar va dispers oqova suv ifloslantiruvchilarining elektrokinetik xususiyatlari Optim