KALAVA IPLARNI OHORLASH JARAYONIDAGI UMUMIY XOSSALARNI O`RGANISH.

Аннотация

The article presents data obtained on the determination of daytime and residual water deficit in the leaves of medium-fiber cotton varieties at different humidity levels. It was found that the value of this indicator varies depending on the moisture levels in the soil and the resistance level of the varieties, as well as their biological and varietal characteristics. Keywords: cotton, varieties, soil moisture levels, water exchange, daytime water deficit, residual water deficit, adaptation. Kirish. Dunyoda kuzatilayotgan global iqlim o‘zgarishlari biosferada havo haroratining oshishini, yoz oylarida nisbiy namlikning keskin pasayishidan vujudga keladigan issiq shamollar esa atmosfera va tuproq qurg‘oqchiligini keltirib chiqarmoqda. Suv muammosi jiddiy bo‘lgan hozirgi davrda suv tejamkor agrotexnologiyalarni joriy qilish, shuningdek, tuproq va atmosfera qurg‘oqchiligiga 839 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 chidamli hamda suvdan samarali foydalanish koeffitsienti yuqori bo‘lgan g‘o‘za va boshqa ekinlar navlarini yetishtirish usullarini ishlab chiqish o‘ta muhimdir. Atmosfera va tuproq qurg‘oqchiligi kabi noqulay ekologik omillarning eng kuchli salbiy ta’siri g‘o‘za va boshqa ekinlarning suvga bo‘lgan talabchan – kritik davri, ya’ni gullash bosqichiga to‘g‘ri keladi. Ayni shu paytlarda tuproqda suv yetishmasligi va yuqori havo harorati birgalikda fiziologik va biokimyoviy jarayonlarga salbiy ta’sir qilishi oqibatida hosil va uning sifati pasayadi. Shuning uchun ham bunday noqulay ekologik omillar ta’siriga chidamli bo‘lgan g‘o‘za navlarini muayyan tuproq va iqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda rayonlashtirish muhim ahamiyatga ega. Qurg‘oqchilikka chidamli o‘simlik hujayralari, to‘qimalari va organlarining sezilarli darajada suvsizlanishga chidashidir. Suvsizlanish sitoplazma xususiyatlarini buzadi, oqsil sintezi kamayib ketadi [1]. Suvning yetishmasligi o‘simliklarga eng ko‘p zararli ta’sir etadi. Suv yetishmasligi, ya’ni, qurg‘oqchilik, dastavval, o‘simliklarning suv almashinuv jarayonlariga salbiy ta’sir etadi va o‘simliklarning boshqa fiziologik jarayonlarida (fotosintez, nafas olish, ildiz orqali mineral elementlarning o‘zlashtirilishi, o‘simliklar tanasida moddalar transporti va boshqalar) ham namoyon bo‘ladi. Natijada o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi sekinlashadi yoki to‘xtab qoladi [2]. O‘z navbatida iqlim o‘zgarishlari natijasida kuzatilayotgan atmosfera va tuproq qurg‘oqchiligining qishloq xo‘jalik o‘simliklari, jumladan g‘o‘za navlariga bo‘lgan salbiy ta’siri kuchaymoqda. Suv va suv resurslarining kamayishi ham o‘simliklarni qurg‘oqchilikka chidamliligining ekofiziologik jihatlarini chuqur va har tomonlama o‘rganishni taqozo etmoqda [3]. Buxoro viloyatining iqlimi keskin kontinental hisoblanadi. Yoz oylarida yog‘ingarchiliklarning juda kam bo‘lishi va ba’zan issiq (garmsel) shamollarning kuzatilishi o‘z navbatida tuproqda suv tanqisligini keltirib chiqaradi. Bunday atmosfera va tuproq qurg‘oqchiligi kabi noqulay ekologik omillar qishloq xo‘jalik o‘simliklarining o‘sishi va rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tuproqdagi suv etishmasligi va yuqori havo harorati o‘simliklar tanasida kechadigan barcha jarayonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot o’ekti va uslublari. Tajribalarda ishlanishlar ob’ekti sifatida istiqbolli g‘o‘za navlaridan foydalanildi va barglardagi suv tanqisligi o‘lchash usuli bilan aniqlandi. 840 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Tadqiqot natijalari. Tashqi muhit omillaridan havo harorati, yorug‘lik tuproqdagi namlik darajasi va mineral oziqlanish o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi bilan uzviy bog‘liqdir. Yuqoridagi omillarning optimal darajadan uzoqlashishi o‘simliklarning umumiy mahsuldorligiga salbiy ta’sir etib, biologik hamda xo‘jalik hosil va sifatining pasayishiga olib keladi. Ko‘pgina qishloq xo‘jalik o‘simliklari, jumladan g‘o‘za ham ko‘pincha tuproqda suv yetishmasligi (tuproq qurg‘oqchiligi), havo haroratining, ayniqsa yoz oylarida yuqori (40-450S) va nisbiy namlikning past bo‘lishi (atmosfera qurg‘oqchiligi) kabi omillarning salbiy ta’siriga duch keladi. Natijada o‘simliklar tanasida suv balansi o‘zgarib, avvalo fotosintetik organ bo‘lgan barglarda suv tanqisligi paydo bo‘ladi. Uning qiymati madaniy o‘simliklarda yuqori bo‘lsa, u holda o‘simlik suv yetishmasligidan zararlanadi. Mo‘tadil namlik (70 %) sharoitida navlar o‘rtasida ushbu ko‘rsatkich qiymatining har xil bo‘lishi, ularning rivojlanish bosqichlari va individual xususiyatlariga ham bog‘liq bo‘ldi. Tuproq namlik darajasining kamayishi barcha navlar barglarida suv tanqisligi qiymatining ko‘payishiga olib keldi. Olingan natijalarimizda 70 va 30 % tuproq namligi variantlarida boshqa navlarga nisbatan Buxoro-6 va Buxoro-8 navlarida ushbu ko‘rsatkich qiymati past bo‘lga