У.ШЕКСПИР ВА А.ФИТРАТ ДРАМАЛАРИДА ГУМАНИЗМ ФАЛАСАФАСИ ВА МАЪНАВИЙ-АХЛОҚИЙ ТУШУНЧАЛАРНИНГ ЛЕКСИК-СЕМАНТИК ИФОДА ЭТИШ ВОСИТАЛАРИ

Аннотация

Exalting the dignity of a person, considering him as the highest value, created a new spiritual environment for the further development of the ideal of freedom. The roots of Renaissance natural philosophy go back to the ancient Greek philosophical heritage, in particular to Platonism, Stoic pantheism, and Ionic philosophy. Key words: pathos, tragedy, renaissance, genre, dramatic, criterion, classification, happy, unhappiness, scene. “Арасту пафоснинг қаҳрамон фожиаси, руҳий изтироблари орқали намоён бўлиши ва томошабинда ҳам шунга мос ҳисларни уйғотишини таъкидлайди. Гегель пафосни асар персонажларига хос “оила, ватан, черков, шон- шараф, дўстлик, ғурур, номус, муҳаббат” билан боғлиқликда талқин қилса, В.Белинский кўра у ижодкор шахси билан боғлиқ “ғоя-эҳтирос” бўлиб, пафос муаллифнинг маънавий-руҳий олами, оламни идрок қилиш сезимларидан келиб чиқади. Г.Поспелов эса уни бадиий мазмуннинг муҳим узвларидан бири сифатида талқин қилади. “Адабиётшунослик луғатида” : 728 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. Олим ўз фикрини, лирик асарнинг жанрий таснифида мазмундаги тафовутлар инкор қилинмагани ҳолда, шаклий жиҳатга эътибор қаратилишига эътибор етакчилик қилишини таъкидлайди. Банд тузилишига асосланган мусаммат турлари ҳамда рубоий ва фард жанрлари мисолида ўз фикрларини исботлашга ҳаракат қилади. Шунингдек, “Абулфайзхон”ни айрим мутахассислар драма, айримлари трагедия жанрига киритишлари сабабини изоҳлаб беради ва драматик асарларнинг жанрий таснифида пафоснинг бош мезон эканлиги ҳақидаги қоидага Аристотел асос солганлигини эслатади. “Ҳамлет”ни яратганда Шекспир 37 ёшда, ижодкор сифатида фикрларини теранлашган, маълум бир тажриба орттирган, айни ижодий кучга тўлган, ҳаётнинг мураккабликлари хусусида ўз қарашлари қатъийлашган, руҳиятида санъат деган мўъжаз бир олам бутун гўзаллиги билан юз кўрсатган давр эди. Трагедия 1601 йилда саҳнага қўйилди, 1603 йилда чоп этилди. Бир йилдан кейин биринчи нашри жиддий таҳрир қилинди ва кенгайтирилди. Шекспиршунос А.Аникстнинг таъкидлашича, иккинчи нашрда трагедиянинг фалсафий моҳияти чуқурлаштирилган, бош қаҳрамон Ҳамлет образи ўзгарган, унинг инсон сифатидаги концепцияси бутун мураккабликлари биланкўрсатилганди. Муаллиф бу пайтда 40 ёшда, ижодий камолоти энг гуллаган палла эди.”Қирқ ёшга яқинлашганда, -деб ёзади И.Ҳаққул, - Шекспир ижодиётида фожиавийлик пафоси иустунлик қила бошлади. Кўпчилик эътироф этганидек, “Ҳамлет” Шекспир адабий меросининг чўққиси. Бу юксакликни ишғол айлай олган иккинчи бир асарни дунё адабиёти ҳанузгача билмайди”. Ҳақиқатан ҳам, Ҳамлет – оила посбони, жамият фидойиси, давлатнинг содиқ ва виждонли фуқароси, шараф ва ор- номус, эътиқод сарвари, таназзулга юз тутган мамлакатнинг умиди, келажаги, қолаверса, хиёнатдан қон қақшаган тахт вориси. Унда чин инсонга хос барча эзгу фазилатлар мужассам, балки шунинг учун ҳам у асрлар ўтса- 729 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. да жаҳон халқлари қалбида, турли иқлим минтақаларида ҳанузгача севимли ва ардоқли. “Ҳамлет” ва “Абулфайзхон трагедиялари ўртасидаги” ўхшашлик қаҳрамонлар психологияси, уларнинг изтироб, ички ҳиссиётларида намоён бўлади. “Ҳамлет”да Клавдий ўз акаси – Ҳамлетнинг отасини пинҳона ўлдириб унинг тахтини эгаллайди ва ўзининг тубанлигини давом эттириб акасининг хотинига уйланиб олса, “Абулфайзхон”да Абулфайзхон ҳам ўз акасини ўлдиради ва шу тариқа уларнинг ҳар иккови тахтни эгаллайди. Клавдий ҳам, ҳатто ўзининг етти нафар фарзандининг қотилига айланган Абулфайзхон ҳам ўз фожиасини ўзи яратади. Фойдаланилган адабиётлар руйхати: 1.Shahob Sharofitdinovich Shodiev. Academicia An International Multidisciplinary Research Journal “Interpretation of philosophical terms and concepts as an essential subject for linguistic researches of xix-xx centuries,held in russia and Europe” 590-98 10.5958/2249-7137.2020.01171.4 2. Shahobiddin Sharofiddinovich Shodiev. Bakaev Najmiddin Bakaevich. expressions.. (2020). The role of the Latin language in the history of world statehood. ISJ Theoretical & Applied Science, 05 (85), 367-372. Soi: http://s-o- i.org/1.1/TAS-05-85-71 Doi: https://dx.doi.org/10.15863/TAS Scopus ASCC: 1203. The role of the latin language in the history of world statehood 3. Sh.Sh.Shodiyev. N.B.Bakayev. M.N.Khafizova, S.N.Ostonova “ Shakespears lexicon: reason word as a design of the concept of the ability of the human mind to abstraction, conclusion ” Theoretical and Applied Science, 162- 166, 2020 4. Ш.Ш. Шодиев, Д.Я.Шигабутдинова. «Шекспировский лексикон: слово reason как обозначание понятия способности человеческого ума к абстракции умозаключению» Инновационный потенциал развития науки в современном мире, 189-197, 2020 5. General cultural and educational values of ancient-classic latin language TN Zayniddinovn, SS Sharofiddinovich central asian journal of theoretical & applied sciences 2 (5), 77-80 2021 6. Islam in the evolution of social and political views of the Uzbek Jadids, their role in the formation of the ide