RADIATSIYANING ONKOLOGIYADA QO‘LLANILISH TEXNOLOGIYASI

Аннотация

Radiatsiyaning organizmga ta’sirining energetik nazariyasi taklif etilgan bo‘lib, u shundan iboratki, katta dozalarda nurlanish ta’sirida organizmda ko‘p issiqlik ajralib chiqadi va hujayralar issiqlik shokidan nobud bo‘ladi. Gamma va rentgen nurlari teri qoplamidan osongina o‘tib, energiyasini yo‘qotadi va ultrabinafsha nurlanishga aylanadi. Ultrabinafsha nurlanish kvantlari hujayralarni qizdiradi va katta dozalarda issiqlik shokiga sabab bo‘ladi. Surunkali nurlanish metabolizm intensivligining pasayishi hisobiga fiziologik moslashuvga olib keladi. Kalit so‘zlari. Radiatsiya, aholi, onkologiya, nurlanish, chiqindilar, yadro parchalari, Quyosh, radikal, organizm. Hozirgi vaqtda, biz Quyoshdan Yerga tushadigan energiyadan ko‘proq energiya olish imkoniyatiga ega bo‘lmaganimizda, yadro energiyasidan foydalanish eng katta energetik istiqbollarni va’da qilmoqda. Bu energiya atom yadrolari tuzilishini o‘zgartirish hisobiga hosil bo‘ladi va noorganik modda energiyasidan foydalanish imkonini beradi. Biroq, yadro energiyasidan foydalanishni kengaytirish aholining ijtimoiy fikri tomonidan katta to‘siqlarga duch kelmoqda, ular Yerning yadro energiyasi chiqindilari bilan radiatsiyaviy ifloslanishining ortishidan juda xavotirda. Aholining radiatsiyaga bo‘lgan salbiy munosabati ko‘p jihatdan ionlashtiruvchi nurlanishning tirik organizmlarga ta’siri to‘g‘risida aniq tasavvurga ega emasligi bilan bog‘liq bo‘lib, bu odamlar orasida radiofobning rivojlanishiga olib keldi. 518 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. Ionlovchi nurlanishlarga atom yadrolarining parchalanishi va bo‘linishida hosil bo‘ladigan nurlanish oqimlari kiradi. Bu nurlanishlar modda atomlarini ionlashtirishga qodir bo‘lib, ko‘pchilik olimlarning fikriga ko‘ra, turli obyektlarning yemirilishi va tirik organizmlarning nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shuni ta’kidlash kerakki, jonsiz moddalarning parchalanishiga olib keladigan yutilgan energiya tirik organizmlarni o‘ldiradigan energiyadan millionlab marta ko‘p. Bundan ionlashtiruvchi nurlanish barcha tirik mavjudotlar uchun ayniqsa xavfli ekanligi haqidagi mantiqiy xulosa kelib chiqadi. Biroq, tirik organizmlarning radiatsiyaga bu qadar yuqori sezgirligining sababi hanuzgacha aniq belgilanmagan. Bu olimlarning nurlanish ta’sirini tirik organizmlar hujayralaridagi atomlarning o‘zgarishi bilan bog‘lashga bo‘lgan qat’iy intilishlari bilan izohlanadi. Elementar hisoblashlar shuni ko‘rsatadiki, halokatli dozada (10 Gr) nurlanish energiyasi o‘n milliondan faqat bitta atomni ionlashtirishga yetadi. Agar har bir ionlanish akti tirik moddaning bitta atomining o‘zgarishiga olib keladi deb faraz qilsak, u holda 70 kg massali odamda o‘lim dozasida faqat 7 milligramm modda inaktivatsiyalanadi. Bunday miqdordagi moddaning parchalanishi bo‘shliq operatsiyalari paytida yuzlab va minglab gramm zararlangan to‘qimalar olib tashlanadigan odamning o‘limiga olib kelishi mumkin emas. Hozirgi vaqtda ko‘pgina tadqiqotchilar ionlashtiruvchi nurlanishning organizmga ta’sirini erkin radikallar hosil bo‘lishi bilan bog‘laydilar. “Erkin radikal - juftlashmagan elektronga ega bo‘lgan atomlar yoki kimyoviy birikmalar” [1]. Odatda atom orbitasida ikkita elektron bo‘lishi kerak, shuning uchun bittasining yo‘qligi erkin radikalning ion ekanligini bildiradi. Nurlanish natijasida hosil bo‘lgan ionlar miqdori esa organizmning zararlanishini tushuntirish uchun yetarli emas. Shu bilan birga, barcha odamlar oq tanli odamning bahor quyoshi nurlari ostida uzoq vaqt qolishi muqarrar ravishda quyoshdan kuyishga olib kelishini bilishadi. Teri hujayralari yonib, nobud bo‘ladi, kiyimlar va atrofdagi barcha narsalar bahorda deyarli sovuq bo‘lib qoladi. Binobarin, teri qoplamining 519 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. isishi nurlanish energiyasi hisobiga emas, balki inson energiyasi hisobiga sodir bo‘ladi. Agar odam asta-sekin qorayib borsa, terini quyosh ta’siridan himoya qiluvchi quyosh nuri paydo bo‘ladi. Quyosh ultrabinafsha nurlari ta’sirida terida melanin pigmenti hosil bo‘ladi, bu pigment ultrabinafsha nurlarning teri orqali o‘tishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shu sababli, janubiy viloyatlar aholisining teri rangi shimolda yashovchilarga qaraganda ancha to‘qroq bo‘ladi. Quyosh nuri juda kuchli bo‘lgan Afrika negrlarning vatani bo‘lib, ulardagi qalin melanin qatlami organizmga katta zarar yetkazmasdan uzoq vaqt davomida jazirama quyosh ostida qolish imkonini beradi. Biz radiatsiyaning insonga ta’sirining issiqlik nazariyasini taklif qildik, bu nazariya shundan iboratki, radiatsiya ultrabinafsha nurlanish oqimini shakllantiradi. Rentgen va gamma nurlari kichikroq to‘lqin uzunligiga ega va ultrabinafsha nurlardan farqli o‘laroq, teri qoplami orqali organizm hujayralariga osongina kiradi. Hujayra atomlari va molekulalari bilan o‘zaro ta’sirlashganda bu nurlanish fotonlari sochiladi, energiyasini yo‘qotadi va ultrabinafsha nurlanish fotonlariga aylanadi. Bu ultrabinafsha fotonlar organizm ic