BUXORONING QADIMIY DARVOZALARI

Аннотация

В этой статье обсуждаются древние ворота города Бухары и их значение. Также рассказывается история строительства этих ворот. Объясняется, насколько важны ворота в социальных и торговых отношениях города. Ключевые слова. Караван-сарай, Рабад, Кохандис, Кошк, Атторон, Медина, Боб Бани Асад и Боб Бани Саад, Боб Нур, Боб Хуфра, Боб аль- Хадид. Buxoro qadimgi va afosonaviy shahar hisoblanadi. Buxoro qadim davrlardan ko’plab binolar, mudofa devorlari, harbiy qal’alar, karvonsaroylar va juda ko’plab rabot va ko’shklar barpo qilingan. Bularning har birining o’zining o’rni ha ahamiyati bo’lgan. Misol uchun Buxoroning tashqi devori asosan Buxoro aholisini tashqi dushmanlar, to’satdan hujm qilib qolishi mumkin bo’lgan ko’chmanchilar zarbasidan asrash maqsadida qurilgan va muntazam ta’mirlab borilgan.Bu devor 849-850 yillarda tashqi devor bino qilinib, uning 11 darvozasi bo‘lgan. Ibn Xavqal (X asr) Buxoro shahrini shunday tasvirlagan: “U tekislikda joylashgan. Binolari ulama yog‘ochdan qurilgan bo‘lib, bir-biri bilan chatishib ketgan, egallagan maydoniga nisbatan aholisi ko‘p shahar, bu chatishgan binolarni 551 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. esa qasrlar, bog‘lar, mahallalar, tosh yotqizilgan ko‘chalar va har tomondan o‘n ikki farsax masofagacha bir-biriga ulanib ketgan qishloqlar o‘rab turadi”7. Samoniylar davrida Buxoro shahrining 7 ta temir darvozasi bo‘lgan: Bob al- Madina, Bob Bani Asad va Bob Bani Sa’d, Bob Nur, Bob Hufra, Bob al-Hadid, Bob al- Kuhandiz8. Buxoro o‘rta asr shahar qurilishi an’nalari asosida bunyod etilgan bo‘lib, uch qism: ark, shahriston va raboddan iborat bo‘lgan. Ark yoki ko’handiz bu assosan hukmdor va uning olia a’zolari ha amaldorlar yashaydigan qismi hisoblangan.Shahriston esa shaharning ichki qismi hisoblanib u ham alohida devor bilan o’rab olingan. Bu hududda asosan hunarmand va savdogarlar yashagan. Rabod esa bu shahrning tashqi qismi hisoblanib bu qismida aholining kata qismi dehqon, qisman savdogar va chorvadorlar yashagan. Buxoro arkining ikkita darvozasi bo‘lgan. Shahriston shimolida Haq Rox (Xufra), janubida Attaron (Bob ul-Madina) va Ohaniyon (Temirchilar), sharqida Nav (Nur), g‘arbida esa Kuhandiz, Muhra (Bani Asad) va Bani Sa’d darvozalari bo‘lgan. Attarondan Xurosonga, Haq Roxdan Samarkandga, Nur (Nav) orqali esa Nasaf (Qarshi) tomonga yo‘llar ketgan. Qolgan to‘rtta darvoza orqali podshoh qarorgohi-arkka borilgan9. Bozor darvozasining ikkinchi nomi Attoron, ya’ni “xushbo‘y atirlar sotiladigan darvoza”. Qutayba kelgan paytda bu joyda bozor bo‘lgan. Darvozadan uncha uzoq bo‘lmagan joyda nasroniylar ibodatxonasi bo‘lib, keyinchalik uning o‘rniga Masjidi Kalon qurilgan. Tub joy aholi Attoron darvozasini “Ohangaron” deb ham atagan. Banu Sa’d darvozasi Attoron darvozasidan g‘arbda joylashgan, uni Sa’dobod deb ham nomlashgan, uning yaqinida Arslonxon Muhammad o‘zi uchun saroy qurdirgan va u shahristonning janubi-g‘arbida joylashgan. Uning yaqinida hammom joylashgan bo‘lib, u hozirgi kunda “hammomi Kunjak” deyiladi. 7 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Т: Шарқ, 2001. – Б. 78 8 Ибн Ҳавқал, Ернинг сурати китоби.,Т.2011.41-бет. 9 Мирзақулов Б. “Бухоро тарих зарварақларида”. Монография. 1-китоб, Т., Lesson Press, 2016, 74-бет. 552 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. Ma’lumotlarga ko‘ra, bu hammom Arslonxon davrida qurilgan10. Arslonxon u qoraxoniylar sulolasi vakillaridan hisoblaning Buxoro va boshqa ko’plab shaharlarda qurilish ishlarini amalga oshirib, mamlakat obodonchiligiga kata hissa qo’shgan. Banu Asad darvozasi islomgacha bo‘lgan davrda Muxra darvozasi deyilgan. Darvoza Xuroson amiriga boradigan yo‘l ustida, “Ko‘shki mug‘on” degan butparastlar ibodatxonasi yonida joylashgan. Qo‘rg‘on darvozasi. Darvozaning ikkinchi nomi Bob al-ko‘handiz. SHahristoning shimoli-g‘arbida joylashgan. Narshaxiy ma’lumotiga ko‘ra, u o‘z davrida Buxorodagi eng mustahkam darvoza bo‘lgan11. Nur darvozasi shahristonning shimoliy qismida, Abu Xafs Kabir qabriga boradigan yo‘l ustida joylashgan. Yo‘l esa Abu Xafs Kabir qabristoniga olib chiqqan.Bu darvoza orqali asosan ziyoratchilar va chet eldan yoki qo’shni hududlardan kelgan aholi foydalangan. Xaq-rah, ya’ni haqiqat yo‘li (to‘g‘ri yo‘l) darvozasi. Mahalliy aholi bu darvozani “rax-i xakk” yoki “Darvozai Xafs” deb nomlagan. Bunday nomlanishiga sabab, mashhur olim Abu Xafs Kabir shu erda yashagan12. Shahriston devoridan tashqari joylar rabot deyilgan. Rabotda doimiy bozor bo‘lgan va shahriston aholisi bilan ijtimoiy-iqtisodiy shartnomalar tuzilgan. Qoraxoniylar davrida (XI asr) shahar kengaygan, shahriston va rabot qo‘shilishi natijasida o‘rta asrlardagi shahar qiyofasi shakllangan. Darvozai bozor yoki Darvozai attoronning arab geograflari tarafidan Bob al-xadid, ya’ni Temirdarvoza deb atalishiga sabab, VIII asr boshlarida Buxoro Qutayba tarafidan bosib olinayotgan paytda shahar yaqinidagi bozor shu erda joylashgan edi. Bu yerlar hozirda Buxoro shahridagi Aziya mehmonxonasi va