DAVOLOVCHI JISMONIY TARBIYA MASHG‘ULOTLARI ORGANIZMNI REABILITATSIYA QILISH VA TIKLASHNING SAMARALI VOSITASI

Аннотация

Maqolada davolovchi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari umumiy jismoniy tarbiyaning ajralmas qismi sifatida, shuningdek, mashg‘ulotlar va butun majmuani to‘g‘ri tashkil etish orqali kasallikning zo‘rayishini oldini olishning samarali vositasi sifatida ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: Davolovchi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari, sport, imkoniyati cheklangan shaxslar, pedagogika, kasalliklar. Daraxt bug‘lanishga va shamollar, yomg‘irlar, sovuqlar vositasida tez-tez yangilanib turishga muhtoj, aks holda u osonlikcha zaiflashib so‘lib qoladi. Xuddi shuningdek, “inson tanasi ham umuman olganda kuchli harakatlar, faoliyat va jiddiy mashqlarga ehtiyoj sezadi” degan edi mashhur pedagog-gumanist Yan Amos Komenskiy. Barcha tirik mavjudotlar singari, inson organizmi ham buzilishga moyil bo‘lib, bu jarayon ham uni o‘rab turgan muhitning tashqi omillari ta’sirida, ham o‘z sog‘lig‘iga nisbatan nooqilona, hatto e’tiborsiz munosabatda bo‘lish natijasida yuz beradi. Hozirgi kunda jismoniy mashqlar va tabiatning tabiiy omillarini bemorga davolash va profilaktika maqsadlarida qo‘llash kabi davolovchi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari mavzusi juda dolzarb hisoblanadi. Bularning barchasiga harakat asos bo‘ldi. Muammo shundaki, kasallik tufayli yoki uning oldini olish uchun harakat faoliyatiga muhtoj bo‘lgan odamlar soni ortib bormoqda. Maqsad: Kasalliklarni davolash yoki oldini olish, sog‘lom insonni tarbiyalash, jismoniy mashqlardan foydalanishga ongli munosabatni 556 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. shakllantirish, gigiyenik ko‘nikmalarni singdirish hamda organizmni tabiatning tabiiy omillari yordamida chiniqtirishga o‘rgatishdan iborat. Vazifalar: 1. Davolovchi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari (DJTM) orqali muammoni hal etishning muhimligini ko‘rsatib berish; 2. Jismoniy faollik bemorning funksional imkoniyatlari, yoshi, jinsi va salomatlik holatiga bog‘liq ekanligini namoyish etish; 3. DJTM ta’sirida bemorlarning kayfiyati yaxshilanishi, bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, yurak sohasidagi noxush sezgilar kamayishi isbotlanishi va hokazo. Davolovchi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari g‘oyalarining rivojlanish tarixi. Davolovchi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari tarixi - kasalliklarni davolash va oldini olish maqsadida jismoniy harakatlar hamda tabiiy omillarni qo‘llash tarixi bo‘lib, u sivilizatsiya tarixi, tibbiyot va sog‘liqni saqlash tarixi, jismoniy tarbiya va sport tarixi kabi tushunchalar qatorida keladi. Tarixga yuzaki nazar tashlashning o‘ziyoq turli tarixiy davrlarda turli xalqlarning harakat faoliyati bir-biridan jiddiy farq qilganligini ko‘rsatadi. Ishlash zaruriyati bo‘lmagan xitoylik buddaviy rohib bilan sovuq iqlim sharoitida og‘ir jismoniy mehnat orqali non topayotgan rus dehqoni bir-biridan tamoman farq qiladi. Birinchi holatda harakat yetishmovchiligi xitoyliklar tomonidan mukammallikka yetkazilgan gimnastika bilan to‘ldirilgan bo‘lsa, ikkinchisida mushak charchog‘i rus hammomi yordamida bartaraf etilgan. Zamonaviy tilda aytganda, ham Xitoy gimnastikasi, ham rus hammomi davolovchi jismoniy tarbiya vositalari bo‘lgan. Jarohat olganda yoki kasal bo‘lganda, odam instinktiv ravishda ma’lum harakatlarni va umuman harakat faoliyatini cheklaydi. Eng qadimgi tabiblarning birinchi navbatdagi vazifasi ayni paytda qaysi harakatlar bemor uchun zararli, qaysilari aksincha foydali ekanligini aniqlashdan iborat bo‘lgan. Ya’ni, davolanishning ushbu bosqichida zarur bo‘lgan harakat rejimini belgilashdan iborat edi.Tibbiyotning yana bir muhim vazifasi bemor uchun 557 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. foydali bo‘lgan tabiiy omillarni aniqlashdan iborat. Bu masalalar bilan eng qulay va oddiy insonga eng yaqin bo‘lgan xalq tabobati shug‘ullangan. Reabilitatsiya va davolash jismoniy tarbiyasi masalalari uzoq vaqt davomida aynan xalq tabobati ixtiyorida bo‘lib kelgan [2, 56-bet]. Xitoyda davolovchi jismoniy mashg‘ulotlari. Harakatlar eng qulay va samarali davo ekanligini tushunish juda qadim zamonlarda shakllangan. Eng qadimgi davrlardayoq odamlar insonni kuch-quvvatdan mahrum qilish uchun uni harakat imkoniyatidan mahrum etish kerakligini bilishgan. Masalan, qadimgi Xitoyda jinoyatchilarni faqat o‘tirish yoki yotish mumkin bo‘lgan kichik kameralarga qamashgan. Bir-ikki oydan so‘ng kishi shunchalik zaiflashar ediki, hatto imkoniyat tug‘ilganda ham qocha olmasdi, chunki harakatsizlikdan uning qo‘l-oyoq mushaklari atrofiyaga uchrar edi. Qadimgi Xitoyda davolash gimnastikasi birinchi marta “Kung-Fu” kitobida tilga olingan bo‘lib, uning nomini “mukammallikka erishishning mashaqqatli yo‘li” deb tarjima qilish mumkin. Bu kitob miloddan avvalgi 2500 yildan ko‘proq vaqt oldin tuzilgan. U birinchi marta 1776-yilda xitoy tilidan tarjima qilingan. Zamonaviy Xitoy gimnastikasining deyarli barcha harakatlari jang san’ati unsurlaridan olingan. Qurolsiz kurash uchun mo‘ljallangan mashqlar psixofizik tarbiyaning eng mukammal tizimlaridan biriga aylandi. Xitoyda salomatlik uchun jis