FEKAL KALPROTEKTINNING ICHAK KASALLIKLARINING KOMPLEKS TASHXISOTIDAGI O’RNI

Аннотация

Maqolada ichak kasalliklarini kompleks diagnostikasida noinvaziv laboratoriya usuli — fekal kalprotektin testi haqida daliliy asoslar tahlil qilinadi. Fekal kalprotektin testi ichak kasalliklarini aniqlashda eng istiqbolli va qulay usullardan biri bo'lib, ayniqsa, ichak yallig’lanish kasalliklari (YIK) kabi kasalliklar uchun juda muhim hisoblanadi. Kalit so'zlar: fekal kalprotektin; immunoferment tahlili (IFT); yallig'lanish; ichak. Aktuallik. Ichak kasalliklarining klinik belgilari nospefifik bo‘lgani sababli, nozologik darajada to‘g‘ri tashxis qo‘yish juda murakkab. Abdominial og‘riq, ichak harakatining buzilishi, axlat konsistensiyasining o‘zgarishi, meteorizm, diareya — bu simptomlar ichak kasalliklarining aksariyatida uchraydi, ularning ba'zilari organik, boshqalari esa funksional xarakterga ega. Aksincha, ba'zi saraton oldi kasalliklari, xususan, ichaki adenomalari rivojlanishi ko‘pincha belgilarsiz o‘tadi. Nospesifik klinik simptomatika mavjud bo‘lganda, diagnostik izlanishlar uchun aniq algoritm va saratonoldi kasalliklarini vaqtida tashxislash, hatto "sog‘lom" deb hisoblangan bemorlarda ham, tekshiruv vaqtini qisqartirishga yordam beradi. Bemor bilan birinchi marta uchrashganda, shifokorga ichakdagi organik patologiyani shubhalanishga imkon beruvchi asosiy simptomlar: 40 yoshdan katta shaxslarda axlat haroratining o‘zgarishi; axlatida qon aralashishi; charchoq, vazn yo‘qotish, isitma; surunkali anemiya; og‘riqlar; simptomlarning kechasi avjiga chiqishi; qorin bo‘shlig‘ida pal’patsiyalanuvchi o‘simta mavjudligi [1]. Ushbu simptomlarning mavjudligi bemorni kompleks tekshiruvdan o‘tkazish uchun ko‘rsatma bo‘lib, bunda laboratoriya va instrumental diagnostika usullari, 238 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. shu jumladan, kolonoskopiya qo‘llaniladi. So‘nggi yillarda ichakdagi yallig‘lanish infiltratsiyasi bilan kechuvchi organik kasalliklarni funksional kasalliklardan differentsial diagnostikasi uchun bir qator yuqori sezgir laboratoriya testlar qo‘llanilmoqda — bu testlar ichakdagi maxsus neytrofil oqsillarini, masalan, laktoferrin, elastaza, polimorfonuklear leykotsitlar va kalprotektinni axlat namunalarida aniqlashni o‘z ichiga oladi [2]. Tahlil, ichak kasalliklarini diagnostikada fekal kalprotektin testining noinvaziv usuli o‘rnini tizimli ravishda ko‘rib chiqish maqsadida tayyorlangan. Kalprotektin — bu faol fazaning oqsili bo‘lib, shuningdek, MRP 8/14 yoki S100A8/A9 deb ataladi. Bu 36 kDa molekulyar massasiga ega, kaltsiy va sinkni bog‘laydigan asosiy sitozolik oqsil bo‘lib, polimorfonuklear neytrofillar, monotsitlar va tekis epiteliya (teri epitelidan tashqari) tomonidan ishlab chiqariladi [3, 4]. Kaltsiy bilan bog‘langach, u leykotsit va mikroblar fermentlari ta'sirida parchalanishga chidamli bo‘ladi. Kalprotektin, cheklangan miqdordagi sink uchun turli fermentlar bilan raqobatlashgan holda, ko‘plab sinkga bog‘langan fermentlarni inhibe qilishi mumkin [4, 5], bu esa mikroorganizmlarning eradikatsiyasiga va inson hujayralarining madaniyatida o‘limiga olib keladi [5]. Usulning afzalliklari noinvazivlik, sinamaning(IFA) va namuna olishning soddaligi, natijaning tezda olinishi va arzonligi bo’lib hisoblanadi. Birinchi klinik tadqiqotlardan biri, 1992 yilda A. G. Roset va boshqalar tomonidan o‘tkazilgan bo‘lib, unda fekal kalprotektin testining faol yallig‘lanishli ichak kasalliklari (YIK) shakllarini diagnostikada qo‘llanishi o‘rganilgan [6]. Tadqiqotda faol yarali kolit (YK), nofaol YK va sog‘lom shaxslarning fekal kalprotektin miqdori o‘rganildi. Natijalar quyidagicha bo‘ldi: faol YKda — 68 mg/l, nofaol YKda — 11,5 mg/l, sog‘lom shaxslarda esa — 6 mg/l. Shundan kelib chiqib, testni kasallikning faolligini aniqlovchi marker sifatida ishlatish mumkinligi haqida xulosa qilindi [6]. 2010 yilda Patrick Fvan Rheenen 1401 nafar bemorni (670 kattalar va 371 bola va o‘sib kelayotgan yoshdagi bemorlar) ishtirokida o‘tkazilgan 13 ta klinik 239 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. tadqiqotning meta-tahlilini nashr etdi, unda yallig‘lanishli ichak kasalliklariga (YIK) shubha qilingan [7]. Endoskopik tekshiruvlar natijasida kattalarda 32% (n = 215) va bolalar va o‘suvchilarda 61% (n = 226) yallig‘lanishli ichak kasalligi aniqlangan. Fekal kalprotektin testining sezgirligi va xususiyati kattalarda mos ravishda 0,93 (95% ishonch oralig‘i 0,85 dan 0,97 gacha) va 0,96 (0,79 dan 0,99 gacha), bolalar va o‘suvchilarda esa mos ravishda 0,92 (0,84 dan 0,96 gacha) va 0,76 (0,62 dan 0,86 gacha) bo‘lgan. Bunday skriningning kamchiligi sifatida, IYK bilan og‘rigan kattalar orasida 6% va bolalar orasida 8% larda noto‘g‘ri manfiy natijalar tufayli kasallikni kech aniqlash mumkinligi ta'kidlangan [7]. Kron kasalligining 211 nafar bemorda fekal kalprotektin darajasi turlicha bo‘lgan holda o‘rganilishi, kalprotektin darajasi ≥ 200 bo‘lgan bemorlarda asoratlar, kasalxonaga yotqizish yoki jarrohlik aralashuvlari yuzaga kelish vaqtida sezilarli farqlarni