TISH QATTIQ TO‘QIMALARI VA OG‘IZ BO‘SHLIG‘I SHILLIQ QAVATIGA KOFEINLI ICHIMLIKLARNING TA’SIRI: KLINIK VA MORFOLOGIK XUSUSIYATLAR

Аннотация

Kofeinli ichimliklar, jumladan qahva, choy va energiya ichimliklari dunyo bo‘ylab keng iste’mol qilinadi. Ularning og‘iz salomatligiga ta’siri zamonaviy stomatologik tadqiqotlarda dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada kofeinli ichimliklarning tishning qattiq to‘qimalari va og‘iz shilliq qavatiga bo‘lgan klinik va morfologik ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqotda emal eroziyasi, dentin gipersezuvchanligi, rang o‘zgarishi va shilliq qavatning yallig‘lanishi kabi holatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu ichimliklarning kimyoviy tarkibi, jumladan, kislotalar va shakar bilan bog‘liq o‘zaro ta’siri ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu ta’sirlarni tushunish og‘iz salomatligini saqlash va profilaktik choralarni ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: kofein, emal eroziyasi, dentin sezuvchanligi, og‘iz shilliq qavati, rang o‘zgarishi, stomatologiya Kirish. Kofein bugungi kunda eng keng tarqalgan stimulyatorlardan biri bo‘lib, qahva, choy, energiya ichimliklari va ba’zi gazlangan ichimliklar tarkibida uchraydi. Kofeinning inson salomatligiga ta’siri bo‘yicha turli tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, uning og‘iz bo‘shlig‘iga, ayniqsa tish to‘qimalari va shilliq qavatga ta’siri hanuz to‘liq o‘rganilmagan. Ushbu maqolaning maqsadi – kofeinli ichimliklarning tish va og‘iz shilliq qavatiga bo‘lgan ta’sirini klinik va morfologik jihatdan o‘rganish va ushbu ta’sirlarning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar berishdir. Kofeinli ichimliklarning kimyoviy tarkibi Kofeinli ichimliklar turli xil biologik faol moddalarga boy bo‘lib, ularning asosiy tarkibiy qismlari tish emali va og‘iz shilliq qavati holatiga sezilarli ta’sir 165 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. ko‘rsatadi[4.5]. Ushbu ichimliklarning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi: Kofein: Asosiy stimulyator bo‘lib, markaziy asab tizimiga ta’sir qiladi va so‘lak ajralishini vaqtincha kamaytirishi mumkin. So‘lak ishlab chiqarishning kamayishi esa og‘iz bo‘shlig‘idagi tabiiy himoya mexanizmlarining zaiflashishiga olib keladi. Kislotalar: Qahva, choy va energiya ichimliklari tarkibida sitrat, fosfor va xlorogen kislotalar mavjud bo‘lib, ular tish emalini zaiflashtiradi va eroziyaga olib kelishi mumkin. Shakar va sun’iy shirinliklar: Ba’zi kofeinli ichimliklar tarkibidagi yuqori miqdordagi shakar kariyes rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Sun’iy shirinliklar esa og‘iz mikroflorasiga ta’sir qilib, disbiozga olib kelishi mumkin. Taninning mavjudligi: Choy tarkibidagi tanin moddasi tish yuzasiga bog‘lanib, ularni qoraytirishi yoki dog‘ tushishiga sabab bo‘lishi mumkin. Rang beruvchi pigmentlar: Qahva va choy tarkibida mavjud bo‘lgan xromogen moddalari emal yuzasida to‘planib, tish rangining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi[5.6.7]. Ushbu kimyoviy tarkibiy qismlar tishning qattiq to‘qimalari va og‘iz shilliq qavatining fiziologik holatini o‘zgartirib, ularni tashqi omillarga nisbatan sezgirroq qiladi. Ayniqsa, energiya ichimliklarining kislotaligi yuqori bo‘lib, ular uzoq muddat iste’mol qilinganda tish emali sezilarli darajada zarar ko‘rishi mumkin. Kofeinli ichimliklar turli xil biologik faol moddalarga boy bo‘lib, ularning asosiy tarkibiy qismlari tish emali va og‘iz shilliq qavati holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi[7.8]. Quyidagi 1-jadvalda turli kofeinli ichimliklarning pH darajasi, asosiy tarkibiy qismlari va tish emaliga ta’siri ko‘rsatilgan: 166 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. 1-jadval Ichimlik turi pH Tarkibidagi asosiy Tish emaliga ta’siri darajasi moddalar Qahva 4.85– Kofein, xlorogen kislota Eroziya, rang 5.10 o‘zgarishi Qora choy 4.9–5.5 Kofein, tanin Dog‘ tushishi, blyashka Yashil choy 6.0–7.0 Kofein, polifenollar Kam zararli, antioksidant ta’sir Energiya 2.5–3.5 Kofein, sitrat, ortofosfor Kuchli eroziya, ichimliklari kislota, shaker kariyes xavfi Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, energiya ichimliklari eng kislotali bo‘lib, tish emali uchun eng zararli hisoblanadi. Qahva va qora choy ham uzoq muddat iste’mol qilinganda tish sirtida dog‘lar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Yashil choy esa tish salomatligi uchun eng kam zararli variant sifatida tavsiya etiladi. Profilaktik maqsadda ushbu ichimliklarni iste’mol qilishda ehtiyot choralarini ko‘rish muhimdir. Masalan, ichimliklarni iste’mol qilgandan so‘ng og‘izni suv bilan chayish yoki shakar qo‘shilmagan variantlarni tanlash tish va shilliq qavatga bo‘lgan zararli ta’sirlarni kamaytirishga yordam beradi. Kofeinli ichimliklarning tishning qattiq to‘qimalariga ta’siri Tishning qattiq to‘qimalari, jumladan emal va dentin, kofeinli ichimliklar ta’sirida turli xil o‘zgarishlarga uchraydi. Ularning uzoq muddat iste’mol qilinishi quyidagi muammolarni keltirib chiqarishi mumkin: Emal eroziyasi: Kislotalarning yuqori darajasi tish emalini asta-sekin yemiradi. Ayniqsa, energiya ichimliklari va qahvaning kislotali tabiati emalning minerallarini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi, bu esa tishlarning mo‘rtlashishiga olib keladi. Dent