КЛАССИФИКАЦИЯ ПРОЦЕССА СУШКИ ВИНОГРАДА И ВЫВОД ЕГО ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ

Аннотация

The article provides information on the process of supplying the population of the world with food products and methods for eliminating the situations in it. Also, opinions are expressed about the technologies used in the organization of this process, their economic efficiency and the causal elements leading to it, the results of their implementation in practice, and information on the work of scientists working in this field. Keywords: technology, drying, mathematical modeling, device, analysis, temperature, humidity. Кириш. Бизга маълумки жахон миқёсида олинганда ахолини озиқ овқат махсулотлари билан таъминлаш жараёни мураккаб жараёндир. Ушбу жараённи амалга оширишда турли мамлакатларда турлича усуллардан фойдаланилиб келинмоқда. Худди шундай усуллардан бири бўлиб инсон соғлиғига зарар етказмайдиган, хамда таркибий жихатдан мукаммал витминларга эга булган махсулотлар билан таминлаш шу куннинг долзарб масалаларидан биридир. Ушбу муаммони алохида ечимларидан бири бўлиб, етиштирилган мева сабзавотларни табиий холда истемол қилиш ёки уларни мавсумий йил давомида истемол қилиш учун консервалаш ёки қуритиш усулларидан фойдаланишдир. Адабиётлар шарҳи. Тадқиқотни давом эттириш жараёнида шу сохада иш олиб борган ва олиб бораётган хорижий, махаллий олимларнинг ишлари билан ҳам танишиб чиқдик. Ўсимлик маҳсулотларини қуритиш бўйича Гинзбург (1982) томонидан биринчи бўлиб ишлаб чиқаришга инфра қизил нурларни таъсирини амалга оширган, Красников (1988) хам Қирғизистонда гелио қуритиш қурилмаси ёрдамида тамаки баргларидан ортиқча намликни олиб ташлаш бўйича тадқиқотларни ўтказганлар. Исанбаев (1990) томонидан меваларни қуёш энергияси ёрдамида қуритиш жараёнига таъсир қилувчи омиллар ўрганилган. Артиқов (2006) мева сабзавотларни қуритиш ва математик моделлаштириш бўйича илмий изланишлар олиб борган, шунингдек Маматкулов (Артиқов, 2006) инфра қизил нурларни узумни қуритиш жараёнига иқтисодий самарадорлиги юқори қурилмаларни ишлаб чиқиш бўйича илмий фаолият олиб борган. Сафаровлар (2006) қуритишнинг физик қонунларини ҳамда маҳсулотни биологик ўзгаришларини ўз ичига олган комплекс жараён сифатида қуритиш усуллари бўйича иш олиб борганлар. Левитин (1981) ва Маматкулов, Юсупов (2006)лар томонидан эса турли кўринишдаги мева сабзавотларни термодинамик, физик кимёвий хоссаларни ўрганиб уларга янги замонавий технологияларни тадбиқ этганлар. 45 www.sci-p.uz III SON. 2025 Тадқиқот методологияси. Тадқиқот ишини бажаришда лабаратория шароитида ўтказилган тажриба синов ишлари ва жараённи кузатиш, маълумотларни йиғиш, умумлаштириш, таққослаш, маҳаллий ва хорижий олимларнинг ушбу сохада олиб борган ишлари, иқтисодий қарашлари, соҳадаги муаммолар ва уларнинг ечимлари бўйича изланишлари ҳамда соҳага доир қонуний ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ўрганилиб, хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Маълумки мева сабзавотларни, жумладан узумни қуритиш жараёни мураккаб технологик жараён хисобланади. Чунки ушбу жараённи шакллантириш ёки ташкил этишнинг бир қанча усуллари мавжуддир. Ҳудди шунингдек усулларни: - табиий; - технологик усулларга ажратишимиз мумкин. Табиий қуритиш усулларига офтоби, сояки, токзорларга ишлов бриш орқали ва плёнка остида қуритиш кабилари мавжуддир. Қуритиш жараёнини шакллантириш учун хар иккала усулда хам тайёрлов жараёни амалга оширилади. Ушбу жараённинг биринчиси бўлиб қуритишга мос бўлган навларни танлаб олишдир. Табиатда бундай навларни майизбоп навлар деб аталади ва улар: - Уруғсиз навлар– “Оқ кишмиш”, “Қора кишмиш”, “Хишров кишмиши”, “Согдиана кишмиши”, “Ботир кишмиши”, “Зарафшон кишмиши” ва бошқалар; - Уруғли навлар– “Каттақўрғон”, “Штур ангур”, “Ризамат”, “Қора жанжал”, “Қора калтак”, “Султони”, “Нимранг”, “Александрия мускати” кабиларга ажратилади. Мева сабзавотларни, шунингдек узумни иккинчи ыуритишга тайёрлов босыичида махсулот сараланиб олинади ва махсулот ташқи қопламини бўзиш, яъни плёнкасимон тўқимада майда ёриқлар хосил қилиш керак бўлади. Бу эса қуритиш жараёнини ва ундаги масса, температура алмашинувини тезлашига олиб келади. Плёнкасимон тўқимада майда ёриқлар хосил қилишда турли воситалардан, масалан олтин гугурт қоришмасидан, қайнатилган ялпиз, анжир баргидан ва бошқа шу кабилардан фойдаланилади. Шунингдек ушбу эритмалар алохида махсулотнинг миқдорига қараб махсус идишларга тайёрлаб ботириб олинади, ундан кейин эса катта майдонларга ёйилади. Ушбу жараённинг бир қанча яхши томонлари билан бир қаторда муаммолари хам мавжуддир (1-расм). 1-расм. Узумни табиий очиқ майдонларда қуритиш жараёни 46 www.sci-p.uz III SON. 2025 Масалан майдондаги махсулот учун қуёш нурини назорат қилиш, турли кўринишдаги хаводаги зарарли моддалар, шамол ва бошқа кушандаларнинг таъсиридан химоялаш тизимини шакллантириш, ортиқча иш кучи керак бўлади. Бу эса иқтисодий самарадорликка сезиларли таъсирини ўтказади. Хозирги ривожланган техника асрида мева сабзавотларни қуритишнинг янги такомиллашган кўринишлари ва усуллари мавжудки, шундай усуллардан бири инфра қизил(ИҚ) нурлардан фойдаланишдир. Юқоридаги айтилга