Сравнительное исследование эпоса «Фархад и Ширин» и романа «Откан Кунлар»

Аннотация

This article is devoted to questions of interpretation about epic traditions of Alisher Navoiy poem “Farhod and Shirin” in the novel “O‘tkan kunlar” (“Passed days”). Keywords and expressions: Tradition, literary tradition, epic tradition, literary influence, romantism, realistic method, fantastical image, art method. Адабиёт ва санъатнинг нодир намуна- ундаги бир-бири билан алоқада бўлган воқеа- лари жамият тараққиётининг муайян босқи- ҳодисаларни жасорат билан реалистик тасвир- чида мумтоз ёзувчиларнинг асарлари туфай- лаган, замонавийликни яхши ҳис этган ҳар ли юзага келиб, шу жамият ҳаётининг ранг- бир санъаткор, шубҳасиз, ўзининг салафлари баранг қирраларини ўзида акс эттиради. анъанасини муносиб давом эттирувчи бўлади. Лекин жамият таназзулга учраши ва янги Кўпинча ёзувчилар бадиий маҳоратни устоз тарихий давр бошланиши билан чинакам сўз санъаткорларига эргашиш, уларнинг бой санъат асари ўз қимматини йўқотмайди, ак- тажрибасини ўрганиш орқали эгаллайдилар. синча, у яшашда давом этиб, кейинги авлод- Устозларга нисбатан чуқур ҳурмат ва айни лар учун ҳам маънавий бойлик сифатида замонда одоб билан баён қилинган танқидий эстетик таъсир ва тарбия воситаси сифатида қарашлар Алишер Навоий “Хамса”сида юқо- хизмат қилаверади. ридаги фикрлардан ҳам равшанроқ акс этган. Адабиёт ва санъат эса ҳаётий воқеликни “Хамса” таркибига кирган бирорта достон баён этиш жараёнида тасвир усуллари, шакл- йўқки, унда Алишер Навоий, Низомий Ганжа- лари ва воситаларини бойитиб, мукаммаллаш- вий ёки Хусрав Деҳлавий, Ашраф ёки Абду- тириб боради. Шунга кўра, адабий анъана де- раҳмон Жомийнинг муборак номларини тилга йилганда, дунёни бадиий идрок этиш соҳасида олмаган, уларнинг сеҳркор қаламларига таҳ- асрлардан-асрларга, аждодлардан-авлодларга синлар ўқиб, айни пайтда, баъзи нуқсонлари- эҳтиёж туфайли ўтиб келган илғор адабий ни кўрсатмаган бўлсин. тажрибалар назарда тутилади. Амалда анъана Алишер Навоий кишилик тафаккури во- турли-туман жавоҳиротга эга ғоят катта бир ситасида Юнонистон ва Ҳиндистонда, Хитой хазина. Бу хазинадан ҳар ким ўзига керагини: ва Арабистонда, Эрон ва бошқа ўлкаларда биров сюжет қуришдаги маҳоратини, биров яратилган фан, адабиёт жавоҳирларига зўр ёрқин характерлар яратишни, бошқа биров эҳтиром билан муносабатда бўлган. Устозла- қаҳрамонлар руҳиятини тасвирлаш ва ҳока- ри Фирдавсий, Ганжавий, Деҳлавий, Жомий, золарни олади, ўрганади. Шу йўсинда анъа- Лутфий сингари нурли сиймоларнинг асарла- надан фойдаланиш, маълум маънода, бадиий рини ипидан-игнасигача ўрганган ва улардан тадқиқотга айланади. Объектив борлиқни, ижодий сабоқ олган. Улуғ шоир “Муҳокамат 23 S H A R Q M A S H ’ A L I ул-луғатайн” асарида ўзидан олдин ўтган бўлган илғор интилишлар ва адабий анъана- санъаткорларнинг асарларини кўп ўқиганлиги ларнинг такомили, тараққийси ҳамда синтези ҳақида ҳикоя қилиб, “...ўқурга девониндин бу сифатида диққатни жалб этади. Хусусан, ўт- фақир мутолаасига кўп машғул бўлмоған мишда, ўзбек романи бўлмаган бир шароитда девон оз эркан”, – деган ва улардан илҳомлан- унинг “Хамса”сига кирган эпик асарлари ро- гани хусусида ёзган: “Барчасига кўп қатла ман вазифасини бажарган десак, хато бўлмаса ўқупмен, балки кўпини ёд тутупмен ва қасо- керак. Чунки Алишер Навоийнинг ижодий йид ва ғазалиётларининг ғариб ва латофатин услуби романтик йўналишга эга. Агар ўзбек билибмен, балки ғариброқ ва латифларига адабиётида реалистик услубнинг пайдо бўли- татаббуъ доҳи қилибмен”1. шига қадар унинг ўрнини романтизм бажар- Ўзбек ёзма адабиётини кузатиш орқали шу ганлиги ҳисобга олинса, у вақтда роман-назм нарса маълум бўлдики, мумтоз адабиётимизда ўрнини Навоий яратган роман-поэзия адо этиб романнинг пайдо бўлиши, биринчидан, шеъ- келганлигини тушуниш қийин бўлмайди2. рий эпик достонларнинг юзага келиши, иккин- “Фарҳод ва Ширин” достонини таҳлил чидан, насрнинг шаклланиши, ниҳоят, учин- қилар экан, Маллаев Н. ҳам Фарҳоднинг чидан, реализмнинг туғилиши ва тарихий ри- “мукаммал эпик образ даражаси”га кўтарил- вожи билан боғлиқ. Баъзи бир миллий адабиёт- ганлигини таъкидлаб, “Бунинг натижасида ларда реализмнинг пайдо бўлишини кўпинча асар шеърий романга ўхшаб кетади”3, – деб сатира жанрининг вужудга келиши билан боғ- бежиз ёзмаган. лайдилар. Шу маънода XIX асрнинг иккинчи Ҳар бир бадиий асарнинг оғзаки ва ёзма ярми ўзбек маърифатпарварлик адабиётида адабиёт анъаналаридан озиқланиши табиий- сезиларли из қолдирган Муқимий, Фурқат, дир. Шу маънода, Алишер Навоий билан Махмур, Завқий, Аваз Ўтар каби санъаткорлар Абдулла Қодирий ўртасидаги адабий алоқа- томонидан яратилган ажойиб сатирик асарлар лар ҳақида сўз борганда, ижодий таъсир қайси ўзбек адабиётидаги реализмнинг қарор топи- йўл билан содир бўлгани, қандай характерга шида муҳим роль ўйнаганини унутмаслик ло- эгалиги, буюк шоир ижодидан илҳомланиш зим бўлади. Бу кейинчалик яратиладиган ўзбек ва баҳраманд бўлиш орқали Абдулла Қоди- романлари учун ҳам замин ҳозирланиши эди. рий бадиий маҳоратининг тараққиёт босқич- Ёзма адабиётимизда эпик достонларнинг мум- лари кўз олдимизда гавдаланади. тоз