Суфийско-мистические произведения Бободжона Саноя

Аннотация

Without researching the traditions of Khorezm School of translation, it is difficult to get an idea of the literature circles of this country. The article looks through the brief information about the work of Sanoi, also his Sufi- irfan works: "Kanz-ul Maorif" and "Hadikai Azhar", as well as his translation works. Keywords and expressions:Bobodzhon Sano (Khorezm poet, writer and translator), Khorezm translation school, Sufi-irfan poetry, ‘Kanz ul-Maorif’ (Treasury of Knowledge), ‘Hadikai azhor’ (Flower Garden), ‘Haft Kishwar’ (Seven countries), nafs (selfness). ХVIII асрнинг охиридан ХХ асрнинг ли зиёли қатламнинг асл манбалардан боха- бошларигача давом этган Хоразм таржима барлиги кучайиб, тафаккур тарзи ва дунё- мактаби ўзбек таржимачилик тарихида энг қараши ижобий томонга ўзгарди, ўзбек тили сермаҳсул ва баракали давр бўлган, десак, янада ривожланиб, лексик қатлами бойиди. янглишмаган бўламиз. Ушбу даврда араб, Шу сабабли, Хоразм таржима мактаби анъа- форс, озарбайжон ва усмонли турк тиллари- наларини тадқиқ этмай туриб, бу ўлкадаги дан маънавий оламнинг бут бўлишига кў- адабий муҳит ҳақида тўлиқ тасаввурга эга маклашувчи 150 номдаги адабий, тарихий, бўлиш қийин. Муҳаммад Раҳимхон Феруз фалсафий-ирфоний, диний-ахлоқий йўна- ва Муҳаммадризо Огаҳийлар бошчилик қил- лишдаги асарлар таржима этилиб, ўзбек хал- ган ушбу таржимачилик силсиласида хо- қининг маънавий мулкига айланди1. Илгари размлик файласуф, шоир ва таржимон Бобо- фақат мадраса аҳли баҳраманд бўлган асар- жон Саноий алоҳида ўрин эгаллайди. лар маҳоратли таржимонлар томонидан од- Бобожон Саноий ҳақида маълумотлар дий халқ тилига ўгирилгач, маърифатнинг жуда оз. Лаффасий тазкирасида айрим ишо- умрбоқий сарчашмаларидан кенг омманинг ралар ҳамда Саноийнинг ўзи асарлари ва таржималаридаги муқаддима қисмида қи- бевосита баҳраманд бўлишига имкон ярат- линган қайдларидан шу нарса ойдинлаша- ди. Шу билан бирга, ушбу таржималар орқа- дики, унинг тўлиқ исми Мулло Бобо валади Худойбердибек бўлиб, Саноий тахаллусини 1 Комилов Н. Муҳаммадризо Огаҳийнинг таржимон- унга Саид Муҳаммад Давлатбий Махдум лик маҳорати. Филол. ф.н. дис. – Т., 1970. 12-б. 19 S H A R Q M A S H ’ A L I исмли маърифатли зот қўйган1. Бобожон жаси ва оригинал асарларнинг ғоявий йўнали- Саноий фақат таржимонлик билан шуғулла- шини қиёслаш ҳам кўп ҳолларда самарали нибгина қолмасдан, “Ҳадиқат ул-азҳор ва тадқиқ ва аниқ хулосаларга замин яратади. жавоҳир ул-асрор” (“Гуллар боғчаси ва сир- Бобожон Саноийнинг тасаввуфнинг ўзак му- лар жавоҳири”), “Канз ул-маориф” (“Маъри- аммоларига бағишлаб ёзилган икки асари ҳам фатлар хазинаси”), “Достонҳои манзум” ўз моҳиятига кўра ўз давридаги тасаввуфий (“Шеърий ҳикоятлар”) каби мустақил асар- қарашларнинг хулосаси сифатида майдонга лар ҳам яратиб, ўзбек адабиётининг ривожи- келган десак, янглишмаган бўламиз. га ўзининг муносиб ҳиссасини қўшган. “Ҳадиқат ул-азҳор ва жавоҳир ул-асрор” Саноийнинг ўзи гувоҳлик беришича, асо- (“Гуллар боғчаси ва сирлар жавоҳири”)нинг сан фалсафа ва ҳикмат илмларига қизиқиши автограф қўлёзмаси бугунги кунда Шарқ қўл- катта бўлган. У Абу Али ибн Сино, Умар ёзмалари марказида Р № 891-I рақами остида Хайём, Абу Наср Форобий асарларини қунт сақланади. Асар назму наср аралаш соф ўзбек билан ўрганиб, бу улуғ файласуфларнинг тилида ёзилган бўлиб, маърифатнинг асосий асарларида баён этилган теран хулоса ва масаласи – ўзликни англаш муаммосига ба- фикрларни соддалаштирилган ҳолда оммага ғишланган. Асарнинг муқаддимасида берили- етказишга ҳаракат қилган. Шу билан бирга, шича, Бобожон Саноий ёшлигидан Абу Наср унинг таржимонлик фаолияти давомида ҳо- Форобий, Ибн Сино, Зайниддин Муҳаммад сил қилган билим ва тажрибаларни ҳам Ғаззолийларнинг таълимотига қизиқиб, ҳикмат унинг ижодкорлик лабораториясига кўрсат- ва фалсафани чуқур ўзлаштирган. Унинг тал- ган таъсирини инобатга олиш зарур. Жум- қини бўйича, барча илмлар агар инсон ҳақиқа- ладан, унинг қаламига мансуб “Ҳадиқаи тини англаш йўлида хизмат қилмас экан, бун- азҳор” ҳамда “Канз ул-маориф” асарлари дай илмлар ўз моҳиятига кўра фойдасиз бўлиб Фахрий Ҳиротийнинг “Ҳафт кишвар” (“Етти қолаверади. Шунинг учун ҳам, дунёвий илм- мамлакат”) достонининг таржимаси2 билан ларни эгаллашда ҳам, диний билимларни ўз- бир вақтда – 1859 йили ёзиб тугатилган. Бу лаштиришда ҳам инсон, энг аввало, илмнинг эса, Саноийнинг таржимонлик ҳамда ижод- ҳақиқати, ўзликни англашда ушбу илмнинг корлик масалаларини комплекс равишда фойдаси ва фазалликлари ҳақида тасаввур ва тадқиқ этишни тақозо этади. тушунча ҳосил қилиши керак. Бу йўлда илм Маълумки, бугунги кундаги таржимашу- талабида бўлган киши, энг аввало, ўз дунё- нослик мезонларига кўра, таржима аслиятга қараши ва маънавий камолот соҳиби бўлмоғи қанча яқин бўлса, шунчалик муваффақиятли зарур. Агар, дейди Саноий, инсоннинг маъна- чиққан ҳисобланади. Аммо мумтоз таржима- вий олами бузуқ бўлса, унинг ўрганган илми лар бу ҳолатдан мустасно бўлиб, ҳар бир тар- ва амали ҳам ўзига, ҳам жамиятга зарар жимон ўзига хос бир адабий ҳодиса сифатида келтиради. Ушбу иқтибосн