Исследование лексики произведений Навои на основе лексико-семантических парадигм

Аннотация

Мазкур мақолада Алишер Навоий ижодида қўлланган ранг-тус сифатлари парадигма асосида тадқиқ этилган. Таянч сўз ва иборалар: луғат, парадигма, парадигма аъзолари, архисема, сема, интеграл сема, диффе- ренциал сема. Аннотация. В данной статье исследуется парадигма прилагательных, обозначающих цвет, использо- ванных в творчестве Алишера Наваи. Опорные слова и выражения: словарь, парадигма, члены парадигмы, архисема, сема, интегральная сема, дифференциальная сема. Summary. This scientific article is devoted to the study of the adjective paradigmes which express colours in creative works by Alisher Navai. Keywords and expressions: dictionary, paradigm, the members of paradigmes, archisema, sema, integral sema, differential sema. Ўзбек лексикографиясининг тарихи Маҳ- шоир асарлари тили, умуман, эски ўзбек муд Кошғарийнинг XI асрда яратилган маш- тили билан боғлиқ бир қанча луғатлар ҳур “Девону луғати-т-турк” асари билан яратилди. Навоий асарлари асосида тузилган бошланган бўлса, Маҳмуд Замахшарий ўзи- луғатлар ичида “Бадойи ал-луғат” ва “Санг- нинг “Асосу-л-балоға” асари ва “Муқадди- лоҳ” луғати анча мукаммаллиги билан ажра- мату-л-адаб” деб аталган тўрт тилли (араб, либ турса-да”1, шу типдаги луғатларнинг ҳеч форс, ўзбек, мўғул) луғати билан ҳам ама- қайсиси шоир асарларида нечта сўз қўллан- лий, ҳам назарий лексикография ривожига катта ҳисса қўшди. Алишер Навоий ижодига 1 Нурмонов А. Танланган асарлар. II жилд. – Т.: “Ака- бўлган катта қизиқиш боис XV асрдан кейин демнашр”, 2012. 315-б. 98 S H A R Q M A S H ’ A L I ганини аниқлаш ва уни шарҳлашни мақсад тўпланган 100 дан ортиқ ранг-тус сифатлари қилиб қўймайди. Б.Ҳасанов фикрича, “Али- парадигмаси хусусида фикр юритамиз. Бу шер Навоий асарлари асосида тузилган лу- билан шоир асарлари лексик захирасини ғатларда лексикографлар кўпроқ эски ўзбек мавзуви жиҳатдан тадқиқ этишнинг амалий тилига хос сўзларни танлаб олишга интил- аҳамиятини кўрсатиб бериш мумкин. Г. Шу- ганлар. “Санглоҳ” ва “Луғати атракийа”га хардтнинг фикрича, тилларнинг луғат тарки- бирмунча арабча ва форсча сўзлар ҳам ки- бини сўзлар номлаган нарсалар гуруҳи асо- ритилган. Ж. Клосоннинг ҳисобига кўра, сида ўрганиш ва бир хил нарсалар гуруҳи “Санглоҳ” луғатида мўғул, форс, араб ва тамойили асосида луғатлар тузиш (яъни, те- бошқа тиллардан ўзлашган 970 га яқин лек- матик, идеографик) алфавит асосида тузил- сик бирликлар мавжуд”1. ган луғатлардан бирмунча фойдалироқдир3. Илмий жамоатчилик орасида “Абушқа” Алишер Навоий асарларининг I жилдлик номи билан юритиладиган Алойи бинни луғати асосида айтиш мумкинки, шоир қўл- Муҳибий томонидан 1560 йилда тузилган лаган ранг тушунчали луғавий бирликлар- “Ал-луғотун Навоийя ва ал истишҳодатул нинг 26 таси араб тилига, 67 таси форс тили- чиғатоия” (“Навоий луғати ва чиғатой тили га мансуб, 9 таси арабча-форсча, 12 таси далиллари”) луғатида шоир асарларидан туркий тилга тегишлидир. Навоий ўз олинган 2000 та сўз маъноси изоҳланади. асарларида форс ва араб тили лексик А. К. Боровковнинг фикрича, “Абушқа луға- бирликлари билан бирга, ўзбек тилида ти” “Бадоеу-л-луғат”нинг қайта ишланган мавжуд бўлган яшил, сариғ, оқ, қизил, қора, шакли ёки унга яқин бўлиб, унда туркча кўк, алоча, кўкбўз, чарда, қирмиз, қонлиғ, кўк сўзларнинг форсча таржимаси берилган2. сингари лексемаларни ҳам фаол қўллаган. Фатҳ Алихон Кожарий луғати (XIX аср )да Шоирнинг луғат захирасидаги неча минг- эса 8000 дан зиёд сўзга изоҳ берилиб, унинг лаб сўзлар доирасида предмет тушунчали лек- учдан икки қисмини Навоий асарларидан семалар, шаксиз, етакчи ўринни эгаллайди. олинган сўзлар ташкил этади. Белгилар эса миқдор жиҳатдан кейинги ўрин- Мазкур луғатларнинг тузилиши, мунда- да. Белгининг семантик структураси хилма- рижаси ва ҳажми ҳар хил. Улардаги лексик хил бўлиб, улар орасида ранг ифодаловчи лу- унсурлар 8–9 мингдан ошмайди, қолаверса, ғавий бирликлар сон жиҳатдан оз бўлса-да, бу шоир асарлари лексикасини тўлиқ ёритишни лексик бирликларнинг семантик имкониятла- кўзда тутмайди. Бу борадаги узоқ йиллик ри ва тасвирий хусусиятлари беқиёс. тажриба ва изланишлар самараси ўлароқ Навоий асарлари луғатини лексик-семантик ўтган асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб пардигмалар асосида тадқиқ этиш лексик бир- Алишер Навоий асарлари лексик захираси ликларнинг семантик тараққиётини ёритишда асосида бир қатор изоҳли луғатлар яратилди. жуда муҳим ҳисобланади. Зеро, парадигматик 1983–1985 йилларда Э. И. Фозилов раҳбар- муносабат муайян белги асосида хотирада лигида шоир асарлари тилининг 4 жилдли боғланиб турувчи хилма-хил муносабатларни анча мукаммал луғати нашр этилди. 1972 ўз ичига олади. Бу муносабатни чуқур ўрганиш йилда П. Шамсиев ва С. Иброҳимовлар то- эса тил эгаларининг хотирасида муҳрланган монидан нашр этилган шоир асарлари луға- оламнинг лисоний манзарасини тўғри ёритиш- ти 20 000 дан зиёд лексик унсурларни ўз да катта аҳамиятга эга. ичига олади. Қуйида мазкур луғат асосида Лексик-семантик сатҳда ҳам парадигма ҳосил қилувчи белги сифатида маъно, бир- 1 Ўша асар. 314-б. 2 Турсунов У., Ўринбоев Б., Алиев А. Ўз