Характеристика рукописи «Девону Лугати-т-Тюрк»

Аннотация

Мақолада Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғати-т-турк” асари қўлёзмасига хос хусусият- лар баён қилинган ва асарнинг арабча матнини тиклашда Аҳмад Рифъат таҳрирлари кўрсатилган. Таянч сўз ва иборалар: қўлёзма, тузатишлар, луғат. Аннотация. В статье рассматривюется особенности рукописи произведения “Диван лугат ат-турк” и приводятся некоторые редакционные поправки, введённые в текст Ахмедом Рифатом, издателем словари Махмуда Кашгари. Опорные слова и выражения: рукопись, редакционные поправки, словарь. Summary. The paper is devoted to the textual analyses of the manuscript and typographical edition of the corrections introduced into the texts by Ahmed Rifat editor of the dictionary by Mahmud Kashgari. Keywords and expressions: manuscript, typographical editions, dictionary. Маълумки, Маҳмуд Кошғарийнинг “Де- кўрган кишилар ҳам туркчани яхши билма- вону луғати-т-турк“ асари туркшуносликка ган ва луғатнинг мазмунига тушунмаган. оид энг қадимий манба ҳисобланади. Бу асар “Девону луғати-т-турк”нинг матни қўлёз- туркий сўзларнинг арабча изоҳли луғати бў- манинг иккинчи варақ ”а“ бетидан басмаладан лиши билан бирга унда туркий тиллар ҳақи- сўнг қуйидаги сўзлар билан бошланган: да қиёсий-тарихий маълумот берилган ҳамда ﻞﺳرا يﺬﻠﻟا ﻞﻴﻤﺠﻟا ﻊﻨﺼﻟا و ﻞیﺰﺠﻟا ﻞﻀﻔﻟا يذ ﷲ ﺪﻤﺤﻟا уларнинг график, фонетик, морфологик ху- .ﻞیﺰﻨﺘﺑ ﺪﻤﺤﻡ ﻰﻟإ ﻞﻴﻀﻔﺕ و نﺎﻴﺒﺕ ﻰﻠﻋ ﻞیﺮﺒﺝ сусиятлари баён қилинган. Асар ўзбек тили Таржимаси: Муҳаммадга китоб билан грамматикаси тарихи ва ўзбекча сўзлар эти- баён ва тафсилини шарҳ қилиш учун Жаб- мологиясини тадқиқ қилишда асосий ман- роилни индирган беадад фазл, гўзал санъат балардан бири бўлиб хизмат қилмоқда. соҳиби бўлмиш Тангрига ҳамд. Маҳмуд Кошғарийнинг бу асари бизгача Асар шу сўзлар билан тугайди: ягона қўлёзма ҳолида етиб келган. Ҳозир бу қўлёзма Истанбулдаги Миллат кутубхонаси- ﻪﻟﺁ ﻰﻠﻋو اﺪﻡﺮﺳ ﻪﻟﻮﺳر ﻰﻠﻋ ةﻼﺼّ ﻟاو اﺪﺑأ ﷲ ﺪﻤﺤﻟا و да, Али Амирий фондида 4189 рақами билан .ﻦﻴﻌﻤﺝأ сақланмоқда. Таржимаси: Тангрига абадий олқишлар “Девону луғати-т-турк“ қўлёзмаси 664 бўлсин. Унинг элчисига ва у (элчи)нинг авло- ҳижрий йил 27 шаввол, милодий 1266 йил дига Тангрининг чексиз раҳмати ёғсин. 1 августда Маҳмуд Кошғарийнинг дастхати- Кейин қуйидаги колофон келади: дан кўчирилган. Қўлёзмани кўчирган хаттот ﺮﻜﺑ ﻰﺑا ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻡ ﻰﻟﺎﻌﺕ ﷲا ﻰﻟاﺮﻴﻘﻔﻟا ﺪﺒﻌﻟا ﻪﻘﻴﻠﻌﺕ ﻦﻡ غﺮﻓ Муҳаммад ибн Абубакр ибн Абулфатҳ ас- ﺪﺡﻻا مﻮی ﻪﻨﻋ ﻰﻟﺎﻌﺕ ﷲا ﺎﻔﻋ ﻰﻘﺸﻡﺪﻟا ﻢﺛ ىوﺎﺴﻟا ﺢﺘﻔﻟا ﻰﺑا ﻦﺑ Савий, кейинчалик ад-Дамашқийдир. Қўлёз- ﻦﻡ ﺔﺋﺎﻤﺘﺳ و ﻦﻴﺘﺳو ﻊﺑرا ﺔﻨﺳ لاﻮّﺵ ﻦﻡ ﻦیﺮﺸﻌﻟا و ﻊﺑﺎﺴﻟا ма 319 варақдан иборат. Ҳар бир варақда ўн ئﺪﺘﺑا :ﻪﺕرﻮﺻ ﺎﻡ ﻩﺮﺥﺁ ﻰﻓ لﻮﻘی بﺎﺘﻜﻟا ﻒﻟّاﺆﻡ ﻂّ ﺨﺑ ﻰه ﺔﺨﺴﻧ етти сатр бор. Қўлёзманинг биринчи варақ ﺪﻌﺑ ﻢﺛ و ﻦﻴﺘﺳ و ﻊﺑرا ﺔﻨﺳ ﻦﻡ ﻰﻟوﻻا ىدﺎﻤﺝ ةﺮﻏ ﻰﻓ ﻒﻴﻟﺄﺘﻟﺎﺑ ”а“ бетида китоб эгаларидан бири томонидан ﻦﻡ ﺮﺵﺎﻌﻟا ﻦﻴﻨﺛﻻا مﻮی تاﺮﻡ ﻊﺑرا ﺮیﺮﺤﺕ و ﺐیﺬﻬﺕ و ﺢﻴﻘﻨﺕ ёзилган сўзбоши бор. Бунда у китобнинг ﻻ و لﻮﺡ ﻻ و ةﺄﻡ ﻊﺑراو ﻦﻴﺘﺳ و ﺖﺳ ﺔﻨﺳ ﻦﻡ ةﺮﺥﻵا ىدﺎﻤﺝ туркманчага тўғри келмаслигини ва ўзининг .ﻞﻴآﻮﻟا ﻢﻌﻧ و ﺎﻨﺒﺴﺡ ﻮه و ﻢﻴﻈﻌﻟا ﻰّ ﻠﻌﻟا ﷲﺎﺑ ﻻا ةﻮﻗ турк юртларидан келган одамлардан китоб Таржимаси: Улуғ Тангрининг фақир қули ҳақида сўраганини гапиради. Шундан маъ- совалик, кейин дамашқлик Муҳаммад ибн Абу- лумки, китоб эгасининг ўзи ҳам, китобни S H A R Q M A S H ’ A L I бакр ибн Абуфатҳ – Тангри уни кечирсин – ки- ةﺪﻨﺴﻤﻟٱ–ةﺪﻨﺴﻤﻟا ﺐﺸﺨﻟا ал-хашабу-л-муснадату (130, тоб муаллифи хати билан ёзилган нусхасидан 39), ﺪﻤﺠﻟا ﻊﺘﻗ – ﺪﻤﺠﻟٱ ﻊﺘﻗқутиъа-л-жамду,ﻲﺳاﺪﺴﻟٱ بﺎﺑ кўчиришни 664 йил шавваол ойининг йигирма –ﻲﺳاﺪﺴﻟا بﺎﺑ ба:бу-с-суда:сий-йи2. еттисида якшанба куни тугатди. У (китоб) – Ҳамзадан ва йа:’ ҳарфидан олдин келган охирида шундай дейди: “Китобни 464 йил жу- алиф устига мадд қўйилган. Аҳмад Рифъат мада-л-у:ла: ойининг бошида ёзишни бошлаб, уларни тушириб қолдирган. Масалан, ءﺁز – тўрт марта ёзиб, тузатиб ва таҳрир қилиб, ءازза:’,يﺁز –ياز за:й, ءﺂﻨﺛا – ءﺎﻨﺛاисна:’, ءﺎﻤﺳﻸﻟا – 466 йил жумада-л-а:хирнинг ўнинчисида ду- ءﺂﻤﺳﻸﻟا ал-асма:’, ءاﺪﺘﺑا– ءﺁﺪﺘﺑا ибтида:’3. шанба куни тугатдим”. Юксак, буюк Тангри- – Ҳамза учун марказ вазифасида нуқтали дан ўзгада қудрат ва куч йўқдир ва унинг ўзи йа:’ ишлатилган. Масалан,ﺮیﺎﻃ –ﺮﺋﺎﻃ та:’ир4. бизга етарлидир. У энг яхши вакилдир. – Баъзан ҳозирги-келаси замон феъллари- Қўлёзма насҳ хатида қора сиёҳ билан ёзил- даги жинсни фарқловчи ”йа:’“ ва ”та:’“ олд ган. Айрим ёзувлар учун қизил сиёҳ ишлатил- қўшимчаларининг нуқталари тушиб қолган. ган. Бундай ёзувлар тиниш белгилари ўрнида Масалан: ﺶﻗاﺮی йура:қишу5 сўзида. қўлланган шакллар, халифага бағишлов, ажра- – Чўзиқликни ифодалаш учун “алиф”дан тиб кўрсатилиши лозим бўлган ҳарфлар, тўр- олдин фатҳа, ”йа:’“ ҳарфидан олдин касра тинчи саҳифадан ўн иккинчи саҳифагача бўл- белгиси қўйилган. Масалан: راﺮَ ﻔﻟا – ал- ган туркий сўзлар, لﺎﻗ – қа:ла, ﻞﺜﻡ – масал каби фира:р, نﺎﺴَ ﻧﻹا– ал-инса:н, ﺔﻠﻴﺨِ ﻟا– ал-хи:лату6, араб сўзларидир. Булардан ташқари, ўн иккин- ﻪﻧﺎﻴَﺑ– байа:нуҳу, – ﻦﻴﺴِ ﻟاас-си:ну, ﻊﻴﻤِﺝ – жа- чи бетнинг олтинчи қаторидан бошлаб изоҳ- ми:ъ7 сўзларида. Бундай белги тушиб қолган ланаётган туркий сўзлар ва туркий жумлалар- жойларни Аҳмад Рифъат қайта тиклаган. нинг устиг