BILISH FALSAFASI VA UNING AHAMIYATI

Аннотация

This philosophy covers the concept of philosophy of knowledge (gnoseology), stages of knowledge, object and subject of knowledge, theories of knowledge, and then scientific and practical aspects of knowledge. At the same time, the problem of achieving truth in the process of knowledge, such approaches as skepticism, empiricism and rationalism are considered. The article is aimed at explaining the philosophical foundations of knowledge, and special attention is paid to studying the limitations and possibilities of human thinking. Keywords.Philosophy of knowledge, stages of knowledge, gnoseology, process of knowledge, truth, skepticism, empiricism, rationalism, subject, object Аннотация.В этой философии освещаются понятие философии познания (гнесология), стадии познания, объект и предмет познания, теории познания, затем научные и практические аспекты познания. При этом рассматриваются такие подходы, как проблема достижения истины в процессе познания, скептицизм, эмпиризм и рационализм. Статья направлена на объяснение философских основ познания, при этом особое внимание уделено изучению ограничений и возможностей человеческого мышления. Ключевые слова.Философия познания, стадии познания, гносеология, процесс познания, истина, скептицизм, эмпиризм, рационализм, субъект, объект. Kirish. Bilish falsafasi (gnoseologiya) inson tafakkurining asosiy yoʻnalishlaridan biri boʻlib, unda bilish jarayoni, bilishning mohiyati va chegaralari, haqiqatga erishish muammolari tahlil qilinadi. Inson azaldan borliqni anglash, tabiat va jamiyat sirlarini ochish, haqiqatni bilish istagida boʻlib kelgan. Bilish jarayoni inson tafakkurining murakkab mexanizmlariga asoslanadi va unda subyekt hamda obyekt oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar muhim oʻrin tutadi. https://scientific-jl.com 2 4 6 61-son_3-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Bilishning falsafiy tahlili bilish bosqichlari, bilishning ilmiy va amaliy jihatlari bilan bogʻliq boʻlib, turli nazariyalar asosida oʻrganiladi. Skeptitsizm, empirizm va ratsionalizm kabi yondashuvlar bilish jarayonini tushuntirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, haqiqatga erishish muammosi bilish falsafasining markaziy masalalaridan biri hisoblanadi. Inson tafakkurining cheklovlari va imkoniyatlarini aniqlash esa bilish jarayonini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Mazkur maqolada bilish falsafasining asosiy jihatlari, bilish nazariyalari va bilish jarayonining murakkab mexanizmlari keng tahlil qilinadi. Bilish falsafasi ( gneseologiya) haqida tushuncha. «Gnоsеоlоgiya» - sоf falsafiy katеgоriya. Uning nоmi yunоncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limоt, fan so‘zlaridan kеlib chiqqan. So‘zma-so‘z ma’nоsi-«bilish haqidagi ta’limоt (fan)», «оng haqidagi ta’limоt (fan)». Falsafiy adabiyotlarda, Shu jumladan falsafiy qоmuslar va lug‘atlarda «gnоsеоlоgiya» atamasi «bilish nazariyasi» dеb tarjima qilingan.Bilish falsafasi (gnoseologiya)-insonning borliqni anglash jarayonini, bilishning tabiati, imkoniyatlari va chegaralarini oʻrganadigan falsafa sohasi hisoblanadi. Inson azaldan oʻzini qurshab turgan olamni tushunishga, undagi qonuniyatlarni anglashga intilib kelgan. Shu sababli bilish falsafasi inson tafakkurining asosiy masalalaridan biri boʻlib, "Inson haqiqatni bilishi mumkinmi?", "Bilish jarayonida asosiy omillar nima?" kabi savollarga javob berishga harakat qiladi.Bilish jarayonida subyekt (biluvchi) va obyekt (bilish obyekti) oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik muhim ahamiyatga ega. Subyektning bilish imkoniyatlari va usullari turlicha boʻlib, bilish jarayoni hissiy idrok, aql yuritish va tajriba orqali amalga oshiriladi. Shu bilan birga, bilish nazariyalari turlicha talqin qilinadi. Masalan, empirizm bilishda asosiy rolni tajriba va kuzatishga bersa, ratsionalizm bilish jarayonida aql va tafakkur yetakchi oʻrin tutadi. Skeptitsizm esa haqiqatni bilish mumkinligiga shubha bilan qaraydi. Bilish falsafasi inson tafakkurining cheklovlari va imkoniyatlarini tahlil qilish bilan birga, haqiqatni bilish yoʻlidagi muammolarni hal qilishga urinadi. Bu soha nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham inson hayoti va ilm-fan taraqqiyotiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Bilish bosqichlari ikkiga boʻlinadi. Bular: Hissiy bilish ( jonli mushohada) Aqliy ( mantiqiy) bilish-narsa va hodisalar mohiyati, aloqa munosabatlarini bilish. Hissiy bilish-narsa, voqea-hodisalarning inson ongida bevosita aks etish jarayoni. Hissiy bilish bilish jarayonining muhim qismi boʻlib, u orqali inson tashqi dunyo bilan bogʻlanadi va undan dastlabki maʼlumotlarni oladi. Shu bilan birga, hissiy bilish tafakkur uchun asos yaratadi va kelgusida bilishning mantiqiy bosqichiga oʻtishga zamin hozirlaydi. Hissiy bilish shakllari: Sezgi, idrok, tasavvur https://scientific-jl.com 2 4 7 61-son_3-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Sezgi. Sezgi-bilish jarayonining asosiy bosqichlaridan biri boʻlib, insonning sezgi organlari orqali tashqi olamdagi narsalar va