Проблемы классификации терминов суфизма и записи их в словари

Аннотация

Мазкур мақолада араб тили талаффузидаги паузал шакл ўрганилади. Унда Мовароуннаҳр тилшунослари тадқиқотлари асосида олиб борилган таҳлиллар натижасида “сўзларнинг паузал шакли” мавзуси мақсад қилиб олинади. Мақолада Замахшарийнинг грамматик асаридаги паузал шаклнинг фонологик хусусиятлари тадқиқот учун танлаб олинди. Таянч сўз ва иборалар: паузал шакл, фонологик хусусият, эъроб, сукун, редукия, метатеза, палатализация. 17 S H A R Q M A S H ’ A L I Аннотация. Данная статья посвящена паузальной форме слов при произношении в арабском языке. Цель статьи – произвести анализ научных иследований языковедов Мовароуннахра по теме “паузальная форма слов”. В итоге выбрано фундаментальное грамматическое произведение Замахшари, так как в нем дан полный анализ фонологического аспекта паузальной формы. Опорные слова и выражения: паузальная форма, фонологическая особенность, иъраб, флексия, редукия, метатеза, палатализация. Summary. This article focuses on the correct pronunciation of the words of a pauzal form. The purpose of this article is to analyze the scientific work of linguists Mavaraunnahr. Eventually, the selected fundamental grammatical work Zamaxshary provides a complete analysis of the phonological aspect pauzal forms of words. Keywords and expressions: pausal form, phonologic feature, the “E’rab”, the flection (inflection), the reduction, the metathesis, the palatalization. Араб тилида морфология (сарф) сўзлар- 2. ﺔﻴﻋﺮﻔﻟا باﺮﻋﻹا تﺎﻡﻼﻌﻟا – фаръий аломат нинг тусланишини ва турланишини, яъни эса сўзларнинг иккилик, тўғри кўплик му- ҳарфлар ва ҳаракатларнинг (қисқа унлилар- заккар ва тўғри кўплик муаннас жинслари- даги вов, йой, алиф ва касра ҳамда ҳозирги- ни билдирадиган 3 та ҳаракат – фатҳа “-َ”, келаси замоннинг бешта шаклида бўлади. дамма “-ُ”, касра “-ِ” ва сукун “-ْ”) ўзгари- Юқорида келтирган ҳолатлардан ташқа- шини, шунингдек, шу ўзгариш сабабли со- ри араб тилида шундай сўзлар борки, улар- дир бўладиган сўзларнинг маъносидаги нинг турланиши одатдаги турланишдан фарқларни ўрганади. бироз фарқланади. Бундай сўзларни араблар Араб тилидаги ташқи флексия сўзлар- “ﺔﺘﺳ ءﺎﻤﺳأ” –’асмā’у ситта деб аташади. Улар нинг тусланиши ва турланишида содир бў- қаратқичли сўз биримасининг аниқланмиши лади. Мазкур ҳодиса эъроб, сўзларнинг ўзи вазифасини бажарган пайтида чўзиқ унлилар эса муъроб деб аталади. қабул қилиб, келишикларда турланади. Умумий тилшунослик сомий тилларни Эъроб ўзбек тилидаги келишик тушунча- флектив тиллар типига киритади. В. Скалич- сига қисман тўғри келади. Араб тилида исм уч канинг тиллар типологик таснифига кўра, келишикда турланади. Булар дамма, фатҳа ва сомий тиллар интрофлектив типнинг харак- касра ҳаракатлари билан ифодаланган рафъ, терли туридир. Сомий тиллар типига кирув- насб, жарр ҳолатларидир. Масалан: ،ﺪٌیز ءﺎﺝ чи араб адабий тили – бу агглютинатив- флектив-фузион системадир1. Унинг агглю- ﺪٍیﺰﺑِ تُ رﺮَ ﻡ ،اﺪًیز ﺖُ یأر. Келишикларнинг флексияси қисқа унлилар билан ифодаланади3. Келишик тинативлиги ўзгармас (соғлом ўзакли) сўз- аффикслари морфологияда сўзнинг турли ларда намоён бўлса, унинг флективлиги ун- шакллари сифатида қаралади4. да ички ва ташқи флексиянинг мавжудлиги- В. Гиргас ҳам наҳвга оид асарларни ўр- да намоён бўлади, фузионлиги эса носоғлом ганиб, флексия турлари тўрт хил бўлишини ўзакли сўзларда воқеланади. таъкидлайди, у: Рафъ [яъни, бош келишик]; Араблар эъроб, яъни келишик аломатла- насб [яъни, тушум келишик]; жарр [яъни, рини икки гуруҳга ажратишган. Улар аслий ва фаръий деб номланган2. қаратқич келишик]; жазм [яъни, сукун]”, – деб, исм ва феълларнинг флексиясини бирга 1. ﺔﻴﻠﺻﻻا باﺮﻋﻹا تﺎﻡﻼﻌﻟا – аслий аломатлар сўзларнинг охирини дамма, касра, фатҳалаш билан характерланади. 3 Гранде Б. М. Курс арабской грамматики в сравни- тельно-историческом освещении. – М.: Восточная 1 Мишкуров Э. Н., Рауфова А. Г. Морфологический литература, 1998. – С. 323. строй современного арабского языка. – Т.: 4 Ғуломов А. Ғ., Асқаров М. А. Ҳозирги замон ўзбек “Университет”, 1992. – С. 91. тили. Синтаксис. – Т.: Ўрта ва олий ўрта мактаб, 2 ٢١.ص– .2007 ،ةﺪﻴﻘﻌﻟا راد :ةﺮهﺎﻘﻟا– .ﺔیﻮﺤﻨﻟا سورﺪﻟا.ﻒﺻﺎﻧ ﻲﻨﻔﺡ 1961. 5-б. 18 S H A R Q M A S H ’ A L I беради. В. Гиргас флексиянинг тўртинчи Мазкур тадқиқотда сўзларнинг паузал тури – жазм, яъни сукун турини келтирган. шаклидаги фонологик хусусиятларни таҳлил Бунинг сабаби, эъроб ҳолати келишик этишга уринилди. каби фақат исм сўз туркумига хос эмас, у Маълумки, ушбу таҳлил араб тилшунос- феълларда ҳам бўлади. Феълларда эса эъроб ларининг назарий асарларида батафсил баён рафъ, насб, жазм ҳолатларида дамма, фатҳа этилган. Аммо араб тилшунослиги ривожига ва сукун билан ифодаланади, масалан: ,بُ ﺮِ ﻀی туртки бўлган Мовароуннаҳрлик олимлар бу بْ ﺮِ ﻀی ﻢْﻟ , بَ ﺮﻀی نأ . борада қандай изланишлар олиб борганлари Сукун нутқда паузани ифодалайди. У деярли ўрганилмаган. сўзнинг ўртасида ёки охирида келиши мум- Ушбу масалани тадқиқ этиш учун Маҳ- кин. Аммо келишик сифатида фақат сўзнинг муд Замахшарий, Ҳамидуддин Даририй ва охирида қўлланган сукунга нисбатан этила- Носир М