Варианты простых глаголов в персидском языке (на примере глагола تنساوخ [خاستان])

Аннотация

Мақолада қўшма феъллар ва уларнинг тил вариантлилигидаги ўрни, хāстан содда феълининг лексик-семантик вариантлари ўрганилган ҳамда улар маъно гуруҳларига ажратилган. Сўрамоқ, илтимос қилмоқ, талаб қилмоқ маъноларининг вариантлари (функционал эквивалентлари) аниқланган. Таянч сўз ва иборалар: Вариантлилик, лексик-семантик вариант, содда феъллар, префиксли феъллар, қўшма феъллар, функционал эквивалент, маъно гуруҳлари, кўмакчи феъллар. Аннотация. В статье изучены сложные глаголы, их место в языковых вариациях. Определены и распре- делены в смысловые группы лексико-семантические варианты глагола xāstan. Подобраны значения – спра- шивать, просить, требовать, и определены их варианты (функциональные эквиваленты). Опорные слова и выражения: Вариантность, лексико-семантический вариант, простые глаголы, приставоч- ные глаголы, сложные глаголы, функциональный эквивалент, смысловые группы, вспомогательные глаголы. Summary. In the article compound verbs and their place in language variations are studied. Also lexical-semantic variants of the verb xвstan are difined and distributed in meaningful groups. Such meanings as “to ask”, “to request”, “to demand” are selected and their options (functional equivalents) defined. Keywords and expressions: Variability, lexical-semantic version, simple verbs, prefixed verbs, compound verbs, the functional equivalent, the semantic group, auxiliary (helping) verbs. Тилдаги вариантлилик ҳодисаси тилнинг тур (тузилишига кўра турларга бўлинадиган) барча (фонетик, морфем, лексик, синтактик феъл турлари орасида энг кўп тарқалгани ва ва стилистик) даражаларида ифоданинг ра- ривожланаётгани ҳам қўшма феъллардир2. қобатлашувчи воситаларини яратиш эҳтиё- Форс тилида қўшма феъллар муҳимроқ ва жидан келиб чиққан1 бўлиб, биз ушбу мақо- аҳамиятлироқ ҳаракатлар ҳамда жараёнларни лада кўриб ўтаётган маълум маъно ёки маъ- ифодалар экан, бошқа тилларда, одатда, содда ноларни ифодалашдаги вариантлилик ҳоди- феъллар бажарадиган функцияларни бажара- саси эса такрорийликдан қочиш, нутққа оро дилар3. П. Н. Хонларий ҳам форс тилида қўш- бериш, маълум (бадиий, илмий, расмий ва ма феълларнинг сони содда феъллар сонидан ҳ.к.) услуб яратиш ва шу каби бошқа эҳтиёж- кўп эканлигини эслатиб ўтар экан, ҳозирги лардан, шунингдек, сўзловчи ёки ёзувчи форс тилида қўшма феъллар тилдан кўпгина яшаб турган минтақаси, ижтимоий табақаси, содда ва префиксли феълларни сиқиб чиқар- фаолият соҳаси ҳамда нутқ амалга ошаётган ганлиги тўғрисида айтади4. ўрин билан боғлиқ ҳолда келиб чиқади. Шу Форс тили феъл тизимида муҳим ўрин билан бирга, умумий бир маъно доирасидаги тутадиган қўшма феъллар содда феъллар- турли маъно оттенкаларини ифодалаш учун нинг синонимлари сифатида кенг қўлланиб, ҳам бир сўзнинг турли лексик-семантик ва- уларнинг турли ҳолатларда қўлланиладиган риантларидан фойдаланилади. турли вариантларининг вужудга келишида Форс тилида қўшма феълларнинг қўлла- нилиш миқёси жуда кенг бўлиб, Ю.А. Рубин- чикнинг айтишича, ҳозирги форс тили струк- 2 Рубинчик Ю. А. Грамматика современного персид- ского литературного языка. – М.: Восточная литера- тура РАН, 2001. – С. 216. 1 Лингвистический энциклопедический словарь/Под 3 Там же. – С. 217. ред. В. Н. Ярцевой. – М.: Современная энциклопедия, 4 ،ﻞﻌﻓ نﺎﻤﺘﺥﺎﺳ ،مود ﺪﻠﺝ ،یﺳرﺎﻓ نﺎﺑز ﺦیرﺎﺕ ،ﺰیوﺮﭘ ،ﯼﺮﻠﻧﺎﺥ ﻞﺕﺎﻧ 1990. – С. 38. .96-95 ،13.ص.1349،ناﺮﻬﺕ 79 S H A R Q M A S H ’ A L I катта роль ўйнайди. Ўзбек эроншуноси ҳанг-е бўзўрг-е Сўхан” изоҳли луғатида5 эса Д. А. Азимджанованинг таъкидлашича, форс ﻦﺘﺳاﻮﺥ [хāстан]нинг ўн саккизта (жумладан, тилидаги қўшма феълларнинг сон жиҳатдан олтита архаик ва бешта оғзаки нутқда учрай- анчагина устунликка эга эканлиги, ҳам ўзаро диган) маъноси (1) сўрамоқ, талаб қилмоқ; (қўшма феъллар ўртасидаги), ҳам префиксли 2) чақирмоқ, чорламоқ; 3) қарзини сўрамоқ; ва отдан ясалган феъллар билан бўлган си- 4) эҳтиёжи бўлмоқ, керак бўлмоқ; 5) нияти- нонимик муносабатларни ривожлантириши да бўлмоқ; 6) майли бўлмоқ, мойил бўлмоқ; учун кенг имкониятлар яратади1. 7) яхши кўрмоқ, кўргиси келмоқ; 8) кўз тут- Шу ўринда форс тилидаги қўшма феъл- моқ, кутмоқ, умид қилмоқ ва ҳ.к.) келтирил- ларнинг ﻦﺘﺳاﻮﺥ [хāстан] содда феълининг ган. Ю.А. Рубинчик таҳрири остидаги турли вариантларини ифодалашдаги ишти- “Форсча-русча” таржима луғатида6 ﻦﺘﺳاﻮﺥ роки эътиборга моликдир. Шу боис қуйида [хāстан] сўзининг олтита маъноси тўрт маъ- ﻦﺘﺳاﻮﺥ [хāстан] содда феълининг лексик-се- но қаторида келтирилган (1) истамоқ, хоҳ- мантик вариантлари ҳамда унинг функцио- ламоқ; ниятида бўлмоқ, ...моқчи бўлмоқ; 2) нал эквивалентларига диққат қаратишни ло- сўрамоқ, илтимос қилмоқ; чорламоқ, так- зим деб топдик. лиф қилмоқ; 3) чақирмоқ, чақириб олмоқ; 4) ﻦﺘﺱاﻮﺧ [хāстан] феълининг маънолари. эҳтиёжи бўлмоқ, унга керак бўмоқ). Форс тилида ﻦﺘﺳاﻮﺥ [хāстан] феъли кўп маъ- Форс тилидаги ﻦﺘﺳاﻮﺥ [хāстан] феъли маъ- ноли сўзлардан ҳисобланади. Жумладан, ноларининг сони ва кетма-кетлиги тўғри- Али Акбар Деҳхудонинг “Лўғатноме-е Деҳ- сида берилган ушбу турлича изоҳларни ин- хўдо” қомусий луғатида2 ﻦﺘﺳاﻮﺥ [хāст