XOTIRA XAQIDAGI QARASHLAR VA XOTIRANI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

Maqolada inson xotirasi qanday yo’llar bilan yaxshilash kerakligini va qanda yo’llar bilan, rivojlantirish haqida qisqacha ma’lumot berishga xarakat qilamiz. Komil inson bo’lib shakillanishda insonga diniy va dunyoviy bilimlar kerak bo’ladi, bunday ko’plab bilimlarni olish uchun yaxshi xotira egasi bo’lmog’ingiz shartdir. Kalit so’zlar: Xotira, tafakkur, diqqat, xis-tuyg’u, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira o’qituvchisi. Annotatsiya: Maqolada inson xotirasini qanday yo‘llar bilan, yaxshilashkerakliligi va qandayyo‘llar bilan, rivojlantirish haqida qisqacha ma’lumot berishga harakat qilamiz. Komil inson bo‘lib shakillanishda insonga diniy va dunyoviy bilimlar kerak bo‘ladi, bunday ko‘plab bilimlarni olish uchun yaxshi xotira egasi bo‘lmog‘ingiz shartdir. Kalit so‘zlar: Xotira, tafakkur, diqqat,xis-tulg‘u, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xotira.taraqqiyoti , rivojlanishi , yuksak pog‘ analarni zabt etishi uning xotirasi bilanbevosita bog‘liq desam mubolag‘a bo‘lmaydi . Sechenev aytganidek xotirasiz inson: “abadiygo‘daklik holatida” qolgan bo‘lar edi – degan fikirlari hamda S.I. Rubinshteynning: “Xotirasizdaqiqa mavjudodlari bo‘lar edik” Bog`cha yoshidagi bolalar xotiraning ahamiyati katta oʻrin egallaydi, oʻzlarining faoliyatlari uchun qandaydir ahamiyatga ega boʻlgan, ularda kuchli taassurot qoldirgan va ularni qiziqtirgan narsalarni beixtiyor eslarida olib qolaveradilar1. Ular biror narsani eslarida olib qolishni oʻz oldilariga maqsad qilib qoʻymaydilar va hali maqsad qoʻyishni uddasidan ham chiqa olmaydilar. Xotira atrofdagi voqelikni aks ettirish darajalaridan biri sifatida umumiy jarayonlar toʻplamidir va oʻtgan tajribalarni saqlashdir. Xotira odatda eslash deb tushiniladi, inson shaxsiy faoliyatda hayot sharoitini saqlab qolish va keyinchalik takrorlash bu xotiradir. Ushbu aqliy jarayonni 1Muloqot psihologiyasi o`quv qo`llanmasi.Hayot n 2024y.142b . https://scientific-jl.com 1 3 2 61-son_3-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali milloddan avvalgi IV asrdaAristotel oʻrganishni boshlagan. Psixologiya, pedagogika, kibirnetika, tibbiyot, neyrofizalogiyava biokimyo kabi fanlar orqali xotira shaxs rivojlanishining yaxlitligini taminlashini bilishimizmumkin boʻladi. 1 I.M.Sechenov takidlaganidek inson hayotini xotira jarayonisiz tasavvur qilibboʻlmaydi. Har qanday aqliy elementlarni hatto xato boʻlsa ham har bir elementlarni keyingilaribilan “biriktirish” uchun xotira ushlab turadi.2 Bunday “birlashish” xotirasiz rivojlanishi mumkin emas: Barcha aqliy jarayonlarning eng muhum xususiyati – bu xotira. Xotira inson shaxsiningyaxlitligini taminlaydi, xotirasiz inson yangi tugʻulgan chaqoloq kabidir.E.S.Rapasevich takidlaganidek “xotira ruhiy hayot birligining zaruriy shartidir, inson uning shaxsiyat birligidir”. Xotira orqali odam bilimlarni toʻplaydi va undan kerakli vaqtdapoydalanadi, har qanday mahoratni qobiliyatni shaxs xotirasida mustahkamlanmasdan tasavvuretib boʻlmaydi, harakat usullari, ularning yoʻnalishlari xotira ishtirokisiz amalga oshmaydi.Psixologiyada xotiraning quyidagi asosiy turlari ajiralib turadi: 1. Yodlash 2. Saqlash 3. Unutish Reproduktsiya (tan olish tiklash) R.S.Nemov bu jarayonlarni avtonom emas aqliy qobiliyatlar ular faoliyatda shakillanadi vau tomonidan belgilanadi. 3. S.L.Rubinshteyn yodlash haqida shunday deydi:“muayyanmateriallarni yodash bilan hayot jarayonida individual tajriba toʻplash bu ong ostida paydo boʻladigan tasvirlar va taasurotlarni birlashtirish voqealik predmetlar vahodisalarning sezishjarayononiga tasir etishi ham bevosita xotiraga bogʻliqdir”3 S.L.Rubinshteynning fikricha yodlash jarayonida assotsiativ, sematik va strukturaviybogʻlanishlar muhum roʻl oʻynaydi “eslash – bu koʻpiroq yoki kamroqonglifiksatsiyamaqsadida hozirgi vaqtda erishilgan bilimlarni kelajakda amaliy yoki nazariy faoliyatdaqoʻllashdir” eslash xuddi olingan bilimlarni amaliy yoki nazariy faoliyatda foydalanish uchunchiqarib olish va hozirgi zamonda foydalanishdir Bu bogʻlanishlarda materialning roli asosannamoyon boʻladi, ammo yodlash nafaqat materialning Obyektiv bogʻlanishlariga balki shaxsning u bilan munosabatiga ham bogʻliq. Yodlash – bu xotirada mahkamlash va saqlash jarayoni,voqelik predmetlari va hodisalaridan olingan tassurotlardir.Xotira quyidagicha boʻlishi mumkin :Beixtiyor: bunday holda davom etgan xotirada oldindan belgilangan maqsadni eslab qolishva ixtiyoriy harakatlarimizning davom etishi;Eslash uchun maxsus maqsad va biroz 2Yu.i.Aleksandrov.,D.G.Shevchenkov,Psihologiya asoslari Universitet uchun darslik=M.INFA=M,1997=yil,367=bet. 3Sadriddinova.T.G.(2023).Kelajak kadrlarini shakllantirishda electron tarbiya resurslarining ahmiyati. Iqro jurnali 2(1),750=753. https://scientific-jl.com 1 3 3 61-son_3-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali harakat qilinadi va bu maqsadga erishiladi,belgilarni beixtiyor yod olish uchun majburiy maqsadning yoʻqligi bilan tavsiflanadi.Xususystilari bilan ajralib turadi