ABU RAYHON BERUNIYNING “SAYDANA” ASARIDA DORISHUNOSLIK VA TIBBIYOT ILMINING TARIXIY MANBALARI

Аннотация

Mazkur maqolada buyuk alloma Abu Rayhon Beruniy tomonidan yozilgan “Saydana” asarining mazmuni, ilmiy ahamiyati hamda o‘rta asrlardagi dorishunoslik va tibbiyot rivojiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Asarda dorivor o‘simliklar, ularning shifobaxsh xususiyatlari va ularni tayyorlash usullari haqida berilgan ma’lumotlar tahlil qilinadi. Shuningdek, Beruniyning ushbu asar orqali Sharq va G‘arb ilmiy tafakkurini bog‘lashdagi roli ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Beruniy, Saydana, dorishunoslik, tibbiyot tarixi, dorivor o‘simliklar, ilmiy meros, farmakologiya, o‘rta asr ilmi “Saydana” asarida keltirilgan dorivor o‘simliklar va moddalar haqida: Abu Rayhon Beruniy o‘zining “Saydana” asarida dorishunoslik fanining ilmiy asoslarini yaratgan bo‘lib, unda minglab dorivor o‘simliklar, hayvoniy va mineral kelib chiqishli dori vositalarining xususiyatlari, tayyorlanishi va foydalanish usullari haqida batafsil ma’lumot bergan. U asarda nafaqat dori vositalarining nomlarini, balki ularning turli tillardagi nomlarini – arabcha, forscha, hindcha, yunoncha va suryoniycha – keltirgan. Bu esa uning xalqaro darajadagi bilim va amaliy tajribaga ega bo‘lganidan dalolat beradi. Beruniy tilga olgan ba’zi mashhur dorivor moddalar quyidagilar: Zanjabil (ginger) – Beruniy uni hazm qilishni yaxshilovchi, organizmni isituvchi vosita sifatida tavsiya qilgan. Sabur (aloe) – Ich tozalovchi, yaralarni bitkazuvchi xususiyatga ega. Isiriq – Asab tizimini tinchlantiruvchi va havoni tozalovchi modda sifatida ishlatilgan. Darçin (dolchin) – Yurak faoliyatini yaxshilovchi, og‘riqni kamaytiruvchi vosita bo‘lgan. Anjir – Ichaklarni tozalovchi va yurakka foydali meva sifatida e’tirof etilgan. Asal – Tabiiy antiseptik bo‘lib, turli yaralarni davolashda qo‘llangan. https://scientific-jl.com 2 9 8 61-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Murdumiyona (belladonna) – Juda kuchli dorivor vosita bo‘lib, asosan og‘riqni kamaytirish va nevrologik holatlarda foydalangan. Qora kimyon (habba as-sawda) – Immunitetni oshiruvchi, ichki organlarga foydali, diniy manbalarda ham maqtalgan vosita sifatida tilga olingan. Za’faron – Nafis va foydali dorivor o‘simlik bo‘lib, asab tizimi uchun foydali, og‘riqni kamaytiruvchi vosita sifatida ishlatilgan. Tut (morus) – Uning mevalari va barglari sovituvchi va qon bosimini pasaytiruvchi xususiyatga ega bo‘lgan. Beruniy bu asar orqali Sharq va G‘arb tabobatini uyg‘unlashtirishga harakat qilgan. U dorilarni shunchaki sanab o‘tmagan, balki ularning ilmiy tasnifi, dozalash qoidalari va organizmga ta’siri haqida chuqur mulohazalar yuritgan. “Saydana” asarining o‘ziga xos jihati shundaki, unda ilmiy aniqlik va tajribaviy kuzatuv uyg‘unlashgan. Bu esa asarni nafaqat tarixiy, balki amaliy jihatdan ham qimmatli manba qiladi. “Saydana” asarining tarixiy va tibbiyot jihatidan ahamiyati: Abu Rayhon Beruniy tomonidan yozilgan “Saydana” asari XI asrda yaratilgan bo‘lib, u O‘rta asr Sharq dunyosida dorishunoslik va tibbiyot bo‘yicha yozilgan eng mukammal asarlardan biri hisoblanadi. Asar o‘z davrida keng tarqalgan dorivor moddalar, o‘simliklar va ularning foydalari haqida boy ilmiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. “Saydana” bu sohaga oid ilk ensiklopedik qo‘llanma bo‘lib, unda 800 dan ortiq dori vositasi haqida ma’lumotlar keltirilgan. Beruniy har bir moddaning kelib chiqishi, nomlanishi (arabcha, forscha, hindcha, yunoncha va boshqa tillarda), ishlatilishi va ta’sirini batafsil bayon etadi. Asar nafaqat ilmiy manba, balki tarixiy lug‘at sifatida ham katta ahamiyatga ega. Chunki u orqali XI asrda mavjud bo‘lgan tibbiy bilimlar, xalq tabobati vositalari, madaniy va tillararo aloqalar haqida muhim tarixiy xulosalar chiqarish mumkin. Bundan tashqari, Beruniy bu asarda o‘sha davrda mavjud bo‘lgan farmakologiya tizimini ilmiy asosda tasniflab, keyingi avlod olimlari uchun asos yaratgan. Tibbiyot jihatidan ahamiyati: “Saydana” asari tibbiyot ilmining rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan. Asarda berilgan dorivor o‘simliklar va moddalar nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham qo‘llanilgan. Beruniy har bir dorining qanday kasalliklarga foyda berishi, qanday dozada iste’mol qilinishi va qaysi hollarda zararli bo‘lishi mumkinligini aniq tushuntirib bergan. Bu esa asarni farmakologiya sohasidagi ilg‘or ilmiy asarlardan biriga aylantiradi. Beruniy tibbiyotda tajriba va kuzatuvga katta e’tibor bergan. U o‘simliklarning nafaqat tashqi belgilarini, balki ularning fiziologik ta’sirini, inson organizmiga qanday ta’sir qilishini ilmiy yondashuv orqali tahlil qilgan. Bu metodologik yondashuv https://scientific-jl.com 2 9 9 61-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali bugungi zamonaviy tibbiyotda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shuningdek, “Saydana”dagi dori vositalarining aksariyati hozirgi zamonaviy tibbiyotda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Masalan, aloe, zanjabil, za’faron, qora kimyon, asal kabi vositalar bugungi kunda ham xalq tabobati va ayrim tibbi