IJTIMOIY MOBILLIK VA UNING DASTLABKI NAZARIYALARI

Аннотация

The state of the social structure of society and its social stratification. fully reflects the social mobility of the population, the social status of these individuals describes the directions and mechanisms of change. People are constant in motion, and society in development. Social movements of people in society amount, that is. changes in their status is social mobility, i.e. social mobility called This topic has been of interest to humanity for a long time. Kalit so`zlar:mobillik.vertikal mobillik, gorizantal mobillik, mobillik nazariyasi, ijtimoiy holatning o‘sishi, ijtimoiy holatning pasayishi,Marks nazariyasi, Dyurkgeym nazariyasi, Sorokin nazariyasi Ключевые слова: мобильность, вертикальная мобильность, горизонтальная мобильность, теория мобильности, рост социального статуса, снижение социального статуса, теория Маркса, теория Дюркгейма, теория Сорокина. https://scientific-jl.com 2 3 1 61-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Key words: mobility, vertical mobility, horizontal mobility, theory of mobility, growth of social status, decline of social status, Marx's theory, Durkheim's theory, Sorokin's theory. XIXasr oxiri va XXasr boshlarida ijtimoiy mobillik sotsiologiyaning muhim mavzusiga aylandi. Nemis sotsiologi Max Veber jamiyatda iqtisodiy daromad, ijtimoiy obro' va siyosiy qudratning birgalikda qanday gilib odamlarning ijtimoiy maqomini belgilashini o'rgandi. Veberning ko'p o'lchovli yondashuvi jamiyatdagi murakkab tabaqalanishni va mobillikni chuqurroq tahlil qilishga yordam berdi. Shuningdek, Rossiyalik sotsiolog Pitirim Sorokin ijtimoiy mobillikning turli shakllarini o'rganib, uning vertikal va gorizontal turlarini ajratib ko'rsatdi. U ijtimoiy mobillik jarayonlarini o'lchash va tahlil qilish uchun nazariy asos yaratdi. Jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy bo‘linishi muammosi ilmiy muammo sifatida qadimgi yunon faylasuflari tomonidan o‘rganilgan. Mulk tahlili Platonning "Qonunlar" va "Davlat" shuningdek, Aristotelning "Siyosat" asarlarida allaqachon mavjud.Aflotun va Aristotelning dalillari tabaqalanish nazariyasining ijtimoiy-iqtisodiy tarkibiy qismi sifatida shakllanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. siyosiy falsafa. Ijtimoiy tabaqalanish maktabi doirasida ijtimoiy harakatchanlik nazariyasi tug'iladi, uning asoschisi Pitirim Sorokindir. Uning ushbu muammoga bag'ishlangan birinchi yirik asari 1927 yilda nashr etilgan. "Ijtimoiy harakatchanlik" deb nomlangan ushbu asar sotsiologiya klassiklariga tegishli bo'lib, uning eng muhim qoidalari uzoq vaqtdan beri ijtimoiy fanlar bo'yicha ko'plab darsliklarga kiritilgan. Zamonaviy jamiyatlarda sodir bo‘layotgan ijtimoiy jarayonlar sotsial differensiasiya, iqtisodiy tengsizlik, turli ijtimoiy guruhlar o`rtasida madaniy tafovutlarning chuqurlashishi kabi holatlar kishilarning ijtimoiy qadriyatlari tizimiga ta’sir ko`rsatadi va mobilikka turtkilaydi. Sotsial mobillik (lotincha, “мобилис” – harakatchan) – individ yoki ijtimoiy guruhning jamiyat ijtimoiy tuzilmasida tutgan o`rni, joyini (sinf, ijtimoiy guruhga mansublik va hokazo) o`zgartirishida ijtimoiy harakatchanligini nazarda tutadi. Ushbu hodisa bois kishining jamiyatda tutgan ijtimoiy maqomi o`zgarib boradi. Sotsial mobillik jamiyat taraqqiyoti davomida ijtimoiy o`zgarishlar bilan chambarchas bog`liq kechuvchi jarayon sanaladi. Ijtimoiy mobillik-kishilar va ijtimoiy guruhlarning turli pozitsiyalarni egallashi, ijtimoiy oʻrin almashinuvini anglatuvchi tushuncha. Mobillik kishilarning ijtimoiy mavqeyini keng daromad darajasi, taʼsir doirasi va hokimiyatga mansubligiga qarab vertikal yoki gorizontal mobillik boʻlishi mumkin. Gorizontal ijtimoiy mobillik individlar ijtimoiy holatining yuqorida koʻrsatilgan oʻlchovlariga dahldor boʻlmaydi. Ijtimoiy mobillik tushunchasi fanga birinchi boʻlib P.A.Sorokin tomoni- dan kiritilgan. Ijtimoiy mobillik jamiyatning "ochiq yoki "yopiq ekanligini koʻrsatuvchi indikator https://scientific-jl.com 2 3 2 61-son_2-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali sifatida (mobillik indeksi) empirik kuzatiladi. Sorokinning fikricha, individlarning vertikal oʻrin almashinuvida yetakchi kanallar boʻlib siyosiy, iqtisodiy, professional (kasbiy) oʻrin almashish, armiya va cherkov singari tashkilotlarda yuqori lavozimlarni egallash foydali nikoh va hokazo hisoblanadi. . Ijtimoiy mobillik vertikal va gorizontal bo‘lishi mumkin. • Vertikal mobillik: Insonning ijtimoiy holati o‘sishi yoki pasayishi, masalan, past daromadli ish joyidan yuqori daromadli ishga ko‘tarilish yoki aksincha. • Gorizontal mobillik: Ijtimoiy holatni o‘zgartirmasdan bir xil darajadagi vaziyatlarda harakat qilish, masalan, bir ish joyidan boshqasiga o‘tish, lekin daromad va maqom o‘zgarmasdan. Ijtimoiy mobillikning mavjudligi jamiyatda imkoniyatlar tengligini ta’minlash uchun muhimdir. Jamiyatning ochiqligi, ta’lim tizimi, iqtisodiy sharoitlar kabi omillar mobillik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy mobillikning das